Nikołaj Roerich – synteza duchowości i sztuki

Rosyjski malarz, pisarz, podróżnik, ezoteryk i mistyk, Nikołaj Konstan­ty­nowicz Roerich (1874–1947) należy do najbardziej niezwykłych pos­taci XX w. Oprócz malarstwa, poezji, opisów wypraw, w tym tych w poszukiwaniu Szambali, prowadził wraz z żoną Heleną działalność na rzecz pokoju oraz przemiany duchowej ludzkości

Na drodze ku własnemu stylowi malarstwa

Ojciec Niko­ła­ja zapew­nił mu wszech­stron­ne wykształ­ce­nie, naj­pierw w reno­mo­wa­nym gim­na­zjum, następ­nie na Wydzia­le Pra­wa Uni­wer­sy­te­tu Peters­bur­skie­go oraz w latach 1893–1897 w tam­tej­szej Aka­de­mii Sztuk Pięk­nych. Już w cza­sie stu­diów malar­stwo mło­de­go arty­sty zdo­mi­no­wa­ły takie tema­ty, jak daw­ne pogań­skie rytu­ały czy sta­re klasz­to­ry i śre­dnio­wiecz­ni święci.

Dość wcze­śnie jego twór­czość zosta­ła doce­nio­na. Zna­ny kolek­cjo­ner dzieł sztu­ki Paweł Tre­tia­kow zaku­pił do swo­jej gale­rii obraz koń­czą­ce­go wła­śnie stu­dia pla­stycz­ne Roeri­cha. Nie­któ­rzy twier­dzą, że płót­no poświę­cone było zna­nej ezo­te­rycz­ce pocho­dze­nia ro­syjskiego Hele­nie Bła­wat­skiej, twór­czy­ni ruchu teo­zo­ficz­ne­go. Przed­sta­wia­ło kobie­tę otwie­ra­ją­cą drzwi poło­żo­ne­go w Hima­la­jach klasz­to­ru tajem­ni­cze­mu posłań­co­wi. Umiesz­cze­nie obra­zu w tak reno­mo­wa­nej gale­rii sta­no­wi­ło nie­wąt­pli­wą nobi­li­ta­cję dla mło­de­go twór­cy i wywo­ła­ło spo­re zain­te­re­so­wa­nie jego pra­ca­mi. Po krót­kich stu­diach malar­skich w Pary­żu styl dzieł Roeri­cha skry­sta­li­zo­wał się. Poja­wi­ła się cha­rak­te­ry­stycz­na kolo­ry­sty­ka, tajem­ni­czość i meta­fi­zycz­ność, fascy­na­cja daw­ny­mi legen­da­mi i kul­tu­ra­mi. Czę­stym moty­wem sta­ły się gła­zy, ska­ły, góry jako sym­bol tego, co wiecz­ne, co nie­zmien­ne. Arty­stę zachwy­ca­ły zarów­no kamie­nie ukształ­to­wa­ne przez przy­ro­dę, jak i te, któ­rym ręka ludz­ka nada­ła for­mę. To wła­śnie one uosa­bia­ją według nie­go wolę prze­trwa­nia oraz ucie­le­śnia­ją trwa­łość, zadu­mę i medytację.

PRZECZYTAJ TAKŻE

10 kroków do uzdrowienia. Spotkanie z Michałem Toczyłowskim

Wzgórze, na którym zaczęła się historia

Mala­rzo­wi zaczę­to zle­cać wyko­ny­wa­nie malo­wi­deł w cer­kwiach, doce­nia­jąc jego wyczu­cie sty­lu i ducha daw­nych epok. Słyn­ne sta­ły się jego fre­ski z Cer­kwi Świę­te­go Ducha w Tałasz­ki­no pod Smo­leń­skiem. Jesz­cze przed I woj­ną świa­to­wą jego twór­czość zos­tała dostrze­żo­na rów­nież w Euro­pie Zachod­niej. W latach 1909–1910 zor­ga­ni­zo­wa­no wysta­wy prac arty­sty w Pary­żu, Lon­dy­nie, Bruk­se­li, Rzy­mie i Zurychu.

Arty­sta w tym cza­sie pra­co­wał też nad insce­ni­za­cja­mi dzieł Niko­ła­ja Rim­skie­go-Kor­sa­ko­wa, Igo­ra Stra­wiń­skie­go, Ryszar­da Wagne­ra i Maurice‚a Maeter­linc­ka. Szcze­gól­ny roz­głos przy­nio­sła mu sce­no­gra­fia do wysta­wio­ne­go w 1913 r. w Pary­żu Świę­ta wio­sny Stra­wiń­skie­go. Temat bale­tu bar­dzo paso­wał do tego, co go naj­bar­dziej inte­re­so­wa­ło. Utwór zain­spi­ro­wa­ny był bowiem pogań­skim kul­tem sakral­nym, w któ­rym sta­rzy kapła­ni, sie­dząc kołem, obser­wu­ją taniec śmier­ci mło­dej dzie­wi­cy ofia­ro­wa­nej Zie­mi, wg nie­któ­rych inter­pre­ta­cji bóstwom wiosny.

Filozofia stworzona z żoną Heleną

Zna­czą­cy roz­dział w życiu mło­de­go mala­rza roz­po­czął się w 1901 r., kie­dy to poślu­bił wybit­ną ezo­te­rycz­kę rosyj­ską Hele­nę Iwanow­ną z domu Sza­posz­ni­ko­wą (1879−1955), póź­niej­szą autor­kę trak­ta­tów mistycz­nych, takich jak m.in.: Agni Joga (1929 r.), Bez­kres (1930 r.), Hie­rar­chia (1931 r.) czy Świat ogni­sty (1933–1935). Niko­łaj i Hele­na wspól­nie stwo­rzy­li sys­tem filo­zo­ficz­ny, któ­ry zyskał spo­ro zwo­len­ni­ków. Świad­czą o tym powsta­łe w wie­lu kra­jach towa­rzy­stwa Roeri­chow­skie i ruch agni jogi, czer­pią­cy inspi­ra­cję w dużej mie­rze z dzieł mał­żon­ki mala­rza. Dro­ga do zjed­no­cze­nia i odno­wy ludz­ko­ści, jaką pro­po­nu­je para rosyj­skich ezo­te­ry­ków, wie­dzie poprzez głę­bo­kie ducho­wo idee sta­ro­żyt­nych filo­zo­fii i reli­gii oraz sztukę.