Urok wiedzy pozornej, czyli głębia bez treści

Coraz częściej w przestrzeni internetowej, zwłaszcza w formatach wideo, które zyskują ogromne zasięgi, pojawiają się narracje gło­szące, że oto znaleziono klucz do zrozumienia rzeczywistości. Ich autorzy nie proponują hipotez ani pytań, dają gotowe odpowiedzi. Nie zapraszają do myślenia, lecz do uznania, że jest tak, jak głoszą w swoich youtube’owych kazaniach

Opo­wie­ści te obfi­cie korzy­sta­ją z ter­mi­no­lo­gii filo­zo­ficz­nej, reli­gij­nej i nauko­wej, two­rząc wra­że­nie głę­bi oraz kom­pe­ten­cji, jed­nak bar­dzo czę­sto są to kon­struk­cje opar­te na swo­bod­nym żon­glo­wa­niu poję­cia­mi, wyrwa­ny­mi z kon­tek­stu cyta­ta­mi, uprosz­czo­ny­mi wizja­mi dzie­jów myśli. Pro­blem nie pole­ga na tym, że sta­wia­ją pyta­nia odważ­ne lub kon­tro­wer­syj­ne. Prze­ciw­nie, pro­blem zaczy­na się tam, gdzie zni­ka nie­pew­ność, a w jej miej­sce poja­wia się ton nieomylności.

Głos tych, którzy już wiedzą

Jako czy­tel­ni­cy i auto­rzy zwią­za­ni z tra­dy­cją otwar­to­ści inte­lek­tu­al­nej dobrze wie­my, iż świat jest znacz­nie bar­dziej zło­żo­ny, niż chcie­li­by tego ludzie gło­szą­cy dogma­ty (zarów­no ofi­cjal­ne, jak te alter­na­tyw­ne). Histo­ria nauki, filo­zo­fii i reli­gii uczy, że pozna­nie roz­wi­ja się poprzez spór, korek­tę oraz świa­do­mość wła­snych ogra­ni­czeń. Dla­te­go szcze­gól­ną ostroż­ność powin­ny budzić nar­ra­cje, któ­re nie zno­szą sprze­ci­wu, nie dopusz­cza­ją wąt­pli­wo­ści, nie uzna­ją gra­nic wła­snej kom­pe­ten­cji. Ludzie, któ­rzy twier­dzą, że wie­dzą, jak jest, rzad­ko mówią o meto­dzie, źró­dłach czy zakre­sie obo­wią­zy­wa­nia swo­ich twier­dzeń. Wie­dza zosta­je tu zastą­pio­na dekla­ra­cją, a argu­ment auto­ry­te­tem nada­nym same­mu sobie.

PRZECZYTAJ TAKŻE

Rząd światowy – mit czy rzeczywistość?

Iran, radary i deszcz

Nie cho­dzi o to, by zamy­kać się na idee nie­orto­dok­syj­ne ani by bro­nić z przy­zwy­cza­je­nia aka­de­mic­kie­go sta­tus quo. Prze­ciw­nie: cie­ka­wość świa­ta i goto­wość do kwe­stio­no­wa­nia oczy­wi­sto­ści są fun­da­men­tem każ­de­go auten­tycz­ne­go pozna­nia. Jed­nak mię­dzy otwar­to­ścią a łatwo­wier­no­ścią ist­nie­je zasad­ni­cza róż­ni­ca. Tam, gdzie zło­żo­ne tra­dy­cje filo­zo­ficz­ne i teo­lo­gicz­ne redu­ko­wa­ne są do kil­ku nośnych haseł; gdzie język nauki słu­ży nie pre­cy­zji, lecz suge­stii; gdzie brak wąt­pli­wo­ści uzna­je się za dowód głę­bi, tam poja­wia się zja­wi­sko szcze­gól­nie nie­bez­piecz­ne: wie­dza pozorna.

Mam wra­że­nie, że jed­ną z naj­bar­dziej zwod­ni­czych form nie­wie­dzy nie jest igno­ran­cja. Naj­gor­szym rodza­jem niewie­dzy jest wła­śnie wie­dza pozor­na! W dodat­ku ubra­na w ter­mi­no­lo­gię filo­zo­ficz­ną, teo­lo­gicz­ną i nauko­wą, potra­fi spra­wiać wra­że­nie głę­bi, pod­czas gdy w isto­cie ope­ru­je jedy­nie frag­men­ta­mi sen­su, ode­rwa­ny­mi od ich pier­wot­ne­go kon­tek­stu. Jej siła per­swa­zyj­na nie pole­ga na praw­dzi­wo­ści tez, lecz na este­ty­ce eru­dy­cji: obfi­tych cyta­tach, naz­wiskach wiel­kich myśli­cie­li, poję­ciach zapo­ży­czo­nych z tra­dy­cji, któ­re jed­nak tra­cą swo­je zna­cze­nie w chwi­li wyrwa­nia ich z sys­te­mu myślo­we­go, w któ­rym powstały.

Mądrość bez wysiłku

Filo­zo­fia od same­go począt­ku była świa­do­ma tego zagro­że­nia. Już Pla­ton, kry­ty­ku­jąc sofi­stów, wska­zy­wał, że moż­na posłu­gi­wać się języ­kiem mądro­ści, nie dążąc do praw­dy, lecz do zwy­cię­stwa w spo­rze. W dia­lo­gach, takich jak Gor­giasz czy Pro­ta­go­ras, sofi­sta jawi się jako ktoś, kto zna sło­wa, lecz nie zna rze­czy; kto ope­ru­je poję­cia­mi dobra, spra­wie­dli­wo­ści czy praw­dy, ale nie pod­po­rząd­ko­wu­je im wła­sne­go myśle­nia. Wie­dza pozor­na jest w tym sen­sie sofi­sty­ką epo­ki póź­nej: nie pole­ga na bra­ku lek­tur, lecz na ich instrumentalizacji.