Wzgórze, na którym zaczęła się historia

W tradycji sumeryjskiej istnieje mit o legendarnej górze, zwanej Du-Ku – mitycznym miejscu na dalekiej północy, gdzie po raz pierwszy zasiano zboże, udomowiono zwierzęta, wynaleziono tkactwo. Po tysiącleciach Şavak Yıldız odnajduje na ziemi należącej od pokoleń do jego rodziny ślad czegoś, co pasuje do tamtego opisu…

Prolog: dogmat, który nie przetrwał

Przez więk­szą część XX w. histo­ria począt­ków cywi­li­za­cji wyglą­da­ła jak dobrze uło­żo­na ukła­dan­ka. Czło­wiek naj­pierw jest koczow­ni­kiem, łow­cą i zbie­ra­czem. Potem opa­no­wu­je rol­nic­two. Osie­dla się, budu­je wio­ski, mia­sta. Dopie­ro wte­dy – kie­dy ma czas, zaso­by i nad­wyż­kę – two­rzy reli­gie, pra­wa, orga­ni­za­cje spo­łecz­ne i archi­tek­tu­rę sakral­ną. Każ­dy kolej­ny krok wyni­ka z poprzed­nie­go, niczym ele­ment logicz­nej sekwen­cji. To wszyst­ko wyda­wa­ło się tak oczy­wi­ste, że przez dzie­się­cio­le­cia ucho­dzi­ło nie­mal za dogmat.

Tym­cza­sem pod kamie­ni­stym wzgó­rzem na skra­ju Wyży­ny Ana­to­lij­skiej, 22 km na pół­noc­ny-wschód od turec­kie­go mia­sta Şan­lıur­fa, kry­ło się coś, co ten pew­nik mia­ło zbu­rzyć. Drze­ma­ło przez 12 tys. lat, cze­ka­jąc, aż ktoś uzna, że obro­bio­ny, wyora­ny z zie­mi kamień zasłu­gu­je na coś wię­cej, niż na pozby­cie się go. Ten ktoś to Şavak Yıl­dız – kur­dyj­ski rol­nik, ojciec rodzi­ny z wio­ski Örencik.

PRZECZYTAJ TAKŻE

10 kroków do uzdrowienia. Spotkanie z Michałem Toczyłowskim

Monarch – mroczny mit kontroli umysłu

To jest histo­ria, któ­ra zaczy­na się nie od łopa­ty arche­olo­ga, lecz od płu­ga i fur­manki, prze­mie­rza­ją­cej dro­gę do Şan­lıur­fa w eks­tre­mal­nym upa­le. To prak­tycz­nie nie­zna­na wcześ­niej opo­wieść o kimś, komu Klaus Schmidt poświę­cił w swo­jej książ­ce Budow­ni­czo­wie pierw­szych świą­tyń (PIW, 2006) zale­d­wie dwa zda­nia, i to bynaj­mniej nie z per­spek­ty­wy niżej opisanej…

1963: pierwsze spotkanie, które jeszcze niczego nie zmieniło

Wzgó­rze Göbe­kli Tepe, po turec­ku zwa­ne Pagór­kiem z Pęp­kiem, poja­wi­ło się po raz pierw­szy w nauko­wych opra­co­wa­niach w 1963 r., w cza­sie wiel­kich nadziei na sys­te­ma­tycz­ne stu­dia nad pre­hi­sto­rią Gór­nej Mezo­po­ta­mii. Dwa pre­sti­żo­we ośrod­ki nauko­we: Insty­tut Orien­tal­ny Uni­wer­sy­te­tu Chi­ca­go i Uni­wer­sy­tet Stam­bul­ski – połą­czy­ły siły w Joint Istan­bul-Chi­ca­go Uni­ver­si­ties Pre­hi­sto­ric Rese­arch Pro­ject (Wspól­ny pro­jekt badaw­czy uni­wer­sy­te­tów w Stam­bu­le i Chi­ca­go doty­czą­cy pre­hi­sto­rii), pro­wa­dzo­nym przez dwo­je wybit­nych bada­czy: Halet Çam­bel, pio­nier­kę turec­kiej arche­olo­gii, i Rober­ta Bra­idwo­oda, jed­ne­go z czo­ło­wych na świe­cie spe­cja­li­stów od okre­su neo­li­tu i począt­ków rolnictwa.

Celem pro­jek­tu była pró­ba uchwy­ce­nia momen­tu, w któ­rym czło­wiek prze­stał być koczow­ni­kiem. Bada­cze szu­ka­li śla­dów tzw. rewo­lu­cji neo­li­tycz­nej – przej­ścia od łowiec­ko-zbie­rac­kie­go try­bu życia do rol­nic­twa i osad­nic­twa. I znaj­do­wa­li je – sta­no­wi­sko Çay­önü Tepe­si, eks­plo­ro­wa­ne przez Braid­wooda w 1964 r., oka­za­ło się jed­nym z klu­czo­wych dowo­dów tej prze­mia­ny. Ujaw­nio­no tu owal­ne cha­ty, pro­sto­kąt­ne budyn­ki z pod­ło­ga­mi z pole­ro­wa­ne­go wapie­nia, jed­ne z naj­star­szych zna­nych śla­dów wyko­rzy­sta­nia oraz obrób­ki rodzi­mej mie­dzi, ziar­na socze­wi­cy, psze­ni­cy i gro­chu, kości udo­mo­wio­nych zwie­rząt. Dato­wa­nie radio­wę­glo­we wska­zy­wa­ło na okres 8200–5500 r. p.n.e.