Czy przyszłość jest zapisana?

Niektóre zdarzenia wracają po latach z siłą, której wcześniej nie sposób było przewidzieć. Dotyczy to chociażby historii, zainicjowanej przez artystkę Agnieszkę Kurant. W 2008 r. realizowała projekt, którego osią był fikcyjny egzemplarz gazety The New York Times – numer z przyszłości z datą 29 czerwca 2020 r.

Gaze­ta zda­wa­ła się być nor­mal­ną płach­tą zadru­ko­wa­ne­go papie­ru, ale druk w niej był spe­cjal­ny. Zni­kał pod wpły­wem cie­pła dło­ni, a powra­cał, gdy tem­pe­ra­tu­ra oto­cze­nia sta­wa­ła się niż­sza. Moż­na powie­dzieć, że sło­wa, zda­nia, ilu­stra­cje ujaw­nia­ły się i gasły. Jak­by sama rze­czy­wi­stość była warun­ko­wa, zależ­na od per­spek­ty­wy i tem­pe­ra­tu­ry… spojrzenia.

Na potrze­by tego arty­stycz­ne­go pro­jek­tu pani Agniesz­ka popro­si­ła mnie o wizję przy­szło­ści. Zgo­dzi­łem się. Sku­pi­łem się i mówi­łem to, co poja­wia­ło się w mojej gło­wie. W pew­nym momen­cie padły sło­wa: Koja­rzy pani kata­stro­fę gene­ra­ła Sikor­skie­go w Gibral­ta­rze? Doj­dzie do podob­ne­go wypad­ku. Zgi­nie cały rząd. Brzmia­ło to jak poli­ti­cal fic­tion lub sce­na­riusz sen­sa­cyj­nej powie­ści. I zda­nie to zosta­ło włą­czo­ne do owej gaze­ty, jako jeden z ele­men­tów nume­ru z przyszłości.

PRZECZYTAJ TAKŻE

Nie tylko ciało. O holistycznym podejściu do zdrowia i choroby

ΣΟΦΙΑ Sofia – zapomniana bogini wczesnego chrześcijaństwa

Dwa lata póź­niej wyda­rzy­ła się kata­stro­fa w Smo­leń­sku. Zgi­nął urzę­du­ją­cy pre­zy­dent Lech Kaczyń­ski z mał­żon­ką, naj­wyż­si dowód­cy woj­sko­wi, przed­sta­wi­cie­le elit pań­stwa, a tak­że ostat­ni pre­zy­dent RP na uchodź­stwie Ryszard Kaczo­row­ski. Pań­stwo dozna­ło wstrzą­su, któ­ry do dziś pozo­sta­je bole­snym punk­tem w zbio­ro­wej pamięci.

Kie­dy szok minął, kil­ka osób wró­ci­ło do słów, któ­re wypo­wie­dzia­łem na potrze­by pro­jek­tu pani Kurant. Czy coś zosta­ło prze­wi­dzia­ne? A może raczej odczy­ta­ne z war­stwy rze­czy­wi­sto­ści, któ­rej na co dzień nie dostrzegamy?

Nie twier­dzę z nie­za­chwia­ną pew­no­ścią, że czło­wiek może swo­bod­nie zaglą­dać w przy­szłość. Jed­nak coraz czę­ściej mam poczu­cie, że czas nie jest pro­stą linią, lecz rodza­jem skom­pli­ko­wa­nej struk­tu­ry. Być może przy­po­mi­na kra­jo­braz – roz­le­głą prze­strzeń, po któ­rej poru­sza­my się krok po kro­ku. Widzi­my tyl­ko frag­ment dro­gi, a prze­cież cała tra­sa to rów­nież zakrę­ty, prze­pa­ście i punk­ty kul­mi­na­cyj­ne. Ale my ich nie dostrze­ga­my, nie jeste­śmy w sta­nie, gdyż natu­ra świa­ta jest taka, iż są one dla nas przesłonięte.

Filo­zo­fia od daw­na mie­rzy się z pro­ble­mem deter­mi­ni­zmu. Jeśli każ­de zda­rze­nie ma przy­czy­nę, to czy ist­nie­je przy­pa­dek? Współ­cze­sna fizy­ka poka­zu­je, że mate­ria w ogrom­nej czę­ści jest pust­ką, a to, co uzna­je­my za trwa­łość, to kon­fi­gu­ra­cja ener­gii i infor­ma­cji. Jeśli infor­ma­cja sta­no­wi fun­da­ment świa­ta, to może przy­szłość jest jed­nym z jej sta­nów – jesz­cze nie­od­sło­nię­tym, lecz obec­nym w struk­tu­rze całości?

Pro­jekt pani Kurant miał wymow­ną sym­bo­li­kę. Druk zni­kał pod wpły­wem doty­ku. To tak, jak­by przy­szłość nie pozwa­la­ła się uchwy­cić. Gdy pró­bu­je­my, roz­pły­wa się. A jed­nak cza­sem coś prze­świ­tu­je – w prze­czu­ciu, w obra­zie, w wypo­wie­dzia­nym mimo­cho­dem zdaniu.

Wie­lo­krot­nie ostrze­ga­łem ludzi przed zda­rze­nia­mi, któ­re nad­cho­dzi­ły. Bywa­li przy­go­to­wa­ni, a mimo to wcho­dzi­li w doświad­cze­nie, jak­by było ono nie do omi­nię­cia. To nauczy­ło mnie praw­dzi­wej poko­ry. Być może życie nie pole­ga na uni­ka­niu wyda­rzeń, lecz na ich prze­ży­wa­niu. To tak, jak­by każ­dy z nas miał do zre­ali­zo­wa­nia pewien zakres doświad­czeń, któ­re kształ­tu­ją świadomość.

Nie cho­dzi o karę czy nagro­dę. Raczej o pro­ces doj­rze­wa­nia. Kata­stro­fy, spo­tka­nia, utra­ty i suk­ce­sy two­rzą struk­tu­rę sen­su, choć my widzi­my jedy­nie jej frag­ment. Z per­spek­ty­wy jed­nost­ki coś może wyda­wać się absur­dem. Z per­spek­ty­wy wyż­szej może być ele­men­tem koniecznym.

Histo­ria z gaze­tą nie jest dla mnie dowo­dem ani powo­dem do trium­fu, ale pyta­niem. Jeśli fik­cja potra­fi dotknąć real­nych zda­rzeń, to może wyobraź­nia nie jest uciecz­ką od świa­ta, lecz jed­nym z narzę­dzi jego pozna­nia? Może prze­czu­cie to moment, w któ­rym świa­do­mość sty­ka się z zapi­sem, któ­ry już istnieje?

Nie wiem, czy przy­szłość zosta­ła zapi­sa­na w spo­sób abso­lut­ny. Wiem jed­nak, że świat rzad­ko spra­wia wra­że­nie, iż rzą­dzi nim czy­sty przy­pa­dek. Zbyt wie­le zda­rzeń spla­ta się w kom­po­zy­cję przy­po­mi­na­ją­cą sce­na­riusz. A my jeste­śmy w nim nie tyl­ko akto­ra­mi, lecz tak­że współ­twór­ca­mi tonów, inten­cji i postaw.

Może wła­śnie to jest klucz: nie pyta­nie, czy wszyst­ko zosta­ło usta­lo­ne, lecz jaką świa­do­mość wno­si­my w to, co i tak musi się wyda­rzyć. Jeśli świat to sce­na­riu­szo­wy zapis, nasze życie jest spo­so­bem jego odczy­ty­wa­nia. I tyl­ko cza­sem, w szcze­gól­nych oko­licz­no­ściach, może­my zaj­rzeć o kil­ka stron dalej.