Empatia – cenny dar

Empatia to jedno z najpiękniejszych, obok miłości, naszych doświadczeń. Wspaniały dar. Niestety współcześnie niedoceniany i zbyt rzadko wykorzystywany. Niektórzy identyfikują go ze współczuciem. Tak jednak nie jest. Współczujący wywyższa się bowiem nad tego, nad którym się użala. Empatia zaś to bycie na równi z innym człowiekiem, umiejętność wczucia się w jego sytuację, odbieranie jego stanów psychicznych, zrozumienie sposobu myślenia oraz gotowość do aktywnej pomocy

W zależ­no­ści od for­my tej iden­ty­fi­ka­cji z inny­mi doświad­cza­my trzech rodza­jów tego daru, któ­re mogą wystę­po­wać oddziel­nie lub łącz­nie. Empa­tia emo­cjo­nal­na to emo­cjo­nal­ne roz­po­zna­nie oraz prze­ży­wa­nie uczuć innych. Empa­tia poznaw­cza obej­mu­je inte­lek­tu­al­ne zro­zu­mie­nie ich per­spek­ty­wy i spo­so­bu myśle­nia bez wyzwa­la­nia emo­cji. Wresz­cie tzw. empa­tia współ­czu­ją­ca ozna­cza aktyw­ne dzia­ła­nie i pomoc na rzecz oso­by potrze­bu­ją­cej wspar­cia. To zatem doświad­cze­nie oka­zu­je się nie­zwy­kle istot­ne zarów­no z punk­tu widze­nia jed­no­stek, jak też w aspek­cie gru­po­wym. Dla­te­go, po dłu­giej dys­ku­sji, wła­śnie empa­tię obra­li­śmy za hasło tego­rocz­nej Wiel­kiej Medy­ta­cji NŚ. Do kwe­stii tej powra­cam w felie­to­nie, uzna­jąc ją za nader istot­ną dla nasze­go wła­ści­we­go funkcjonowania.

Współodczuwanie i rozumienie

Współ­od­czu­wa­nie oraz rozu­mie­nie emo­cji, któ­rych ktoś doświad­cza, daje zdol­ność spoj­rze­nia na kon­kret­ną sytu­ację z punk­tu widze­nia danej oso­by. Pozwa­la nam dosto­so­wać nasze reak­cje i zacho­wa­nia do jej emo­cji oraz potrzeb. Dzię­ki temu odzew z naszej stro­ny sta­je się ade­kwat­ny, a reak­cje i inte­rak­cje bar­dziej satys­fak­cjo­nu­ją­co zmie­rza­ją do kon­kret­nych rozwiązań.

PRZECZYTAJ TAKŻE

AI – zagrożenia i pożytki

Czy ziołolecznictwo przetrwa?

Empa­tia sprzy­ja rów­nież roz­wo­jo­wi oso­bi­ste­mu. Pozwa­la bowiem lepiej roz­po­zna­wać tak­że wła­sne emo­cje i uczu­cia. Daje lep­szy ogląd naszych poglą­dów. Poma­ga w uświa­do­mie­niu sobie błę­dów, a to z kolei ogra­ni­cza posta­wy agre­syw­ne. Nader istot­ne jest, że dar ten zapo­cząt­ko­wu­je poro­zu­mie­nie, nie­rzad­ko bez słów, sta­jąc się fun­da­men­tem budo­wa­nia har­mo­nij­nych, trwa­łych rela­cji spo­łecz­nych. W toku wymia­ny poglą­dów pozwa­la na zro­zu­mie­nie nasze­go roz­mów­cy oraz lep­szą komu­ni­ka­cję z oto­cze­niem. Odwrot­nie, brak empa­tii sprzy­ja obo­jęt­no­ści, nie­sie trud­no­ści w roz­wią­zy­wa­niu kon­flik­tów, sta­wia na roz­wią­za­nia siło­we. W efek­cie cze­go pro­blem czę­sto nara­sta. Oso­by pozba­wio­ne empa­tii to ego­cen­try­cy skon­cen­tro­wa­ni na sobie, na wła­snym punk­cie widze­nia, nie­zdol­ne do rozu­mie­nia uczuć i potrzeb innych. Aser­tyw­ność roz­bu­do­wu­ją do ego­izmu. To sil­ne oso­bo­wo­ści, agre­syw­ne, kon­flik­to­we, narzu­ca­ją­ce swo­ją wolę i widze­nie świa­ta, nie­zno­szą­ce sprze­ci­wu. Nie dopusz­cza­ją moż­li­wo­ści pomył­ki lub błę­du ze swo­jej strony.

Emocjonalna pępowina

Empa­tia wią­że się z doj­rza­ło­ścią emo­cjo­nal­ną. Naukow­cy bada­ją­cy ludz­ki mózg uzna­li ją za natu­ral­ną cechę każ­de­go czło­wie­ka, zdol­ność do two­rze­nia wła­ści­wych rela­cji w społeczeństwie.

Nasze pre­dys­po­zy­cje bio­lo­gicz­ne, psy­cho­lo­gicz­ne i śro­do­wi­sko­we róż­ni­cu­ją pozio­my empa­tii. Dzie­dzi­czy­my ją po przod­kach lub jako wzor­ce otrzy­mu­je­my w dzie­ciń­stwie. Ozna­cza to np. wycho­wa­nie w poczu­ciu odpo­wie­dzial­no­ści za innych, a tak­że w świa­do­mo­ści kon­se­kwen­cji naszych czy­nów. Cechy te nie są nie­ste­ty oczy­wi­sto­ścią w młod­szym poko­le­niu. Czyn­ni­kiem kształ­tu­ją­cym są też pre­dys­po­zy­cje śro­do­wi­sko­we. Z badań wyni­ka, że płeć nie ma wpły­wu na zdol­ność współ­od­czu­wa­nia. Dar ten roz­wi­ja się już w dzie­ciń­stwie. Jed­nak bada­cze nie są zgod­ni w jakim wie­ku się on wykształ­ca. Nie­któ­rzy uzna­ją, że do 7. roku życia dzie­ci są ego­cen­try­ka­mi. Wyni­ki innych badań wyka­zu­ją zaś, iż już trzy­let­nie dzie­ci prze­ja­wia­ją zacho­wa­nia empa­tycz­ne, potra­fią roz­po­znać oraz nazy­wać uczu­cia. Współ­od­czu­wa­nie oka­zu­ją zarów­no wobec ludzi, jak i zwie­rząt. Od same­go począt­ku bowiem mat­kę i dziec­ko łączy emo­cjo­nal­na pępo­wi­na. To nie­świa­do­my pro­ces prze­pły­wu infor­ma­cji mię­dzy nimi. Jeśli w tym okre­sie dotkną kobie­tę trau­my, maluch na zasa­dzie samo­obro­ny może w spo­sób nie­uświa­do­mio­ny zbu­do­wać mur ochron­ny, któ­ry doraź­nie bro­ni go przed destruk­cyj­nym dozna­niem zwią­za­nym z mat­ką, ale w dal­szej per­spek­ty­wie może zabu­rzyć wykształ­ce­nie się empatii.

Emocjonalność zwierząt

Uwraż­li­wio­ne obco­wa­nie z domo­wy­mi czwo­ro­no­ga­mi rów­nież sprzy­ja roz­wo­jo­wi empa­tii. Uczy odbie­rać ich emo­cje oraz potrze­by. Ale tak­że odwrot­nie, nasze koty i psy bez­błęd­nie roz­po­zna­ją stan emo­cjo­nal­ny zwią­za­nych z nimi ludzi, ucząc nas wraż­li­wo­ści, obda­rza­jąc przy­jaź­nią i miło­ścią. Dzie­lą radość i pocie­sza­ją w smut­ku. Liżą łzy, przy­no­szą ulu­bio­ną zabaw­kę, aby popra­wić nam nastrój.

Jak widać, dar empa­tii może uła­twiać nam funk­cjo­no­wa­nie w róż­nych sytu­acjach oraz w wie­lu zawo­dach (np. służ­by medycz­ne, róż­ne­go rodza­ju tera­peu­ci, orga­ni­za­cje spo­łecz­ne, nauczy­cie­le, peda­go­dzy, nego­cja­to­rzy i wie­le innych).

Dla mnie oso­bi­ście empa­tia bywa istot­nym źró­dłem infor­ma­cji w rela­cjach z ludź­mi czy zwie­rza­ka­mi. Nie­kie­dy sta­je się doświad­cze­niem moc­no bole­snym. Sta­ram się jed­nak pano­wać nad tym cier­pie­niem i dys­kom­for­tem, by nie sta­ły się dla mnie destruk­cyj­ne. War­to przy tym pamię­tać, iż towa­rzysz­ką tego daru jest WYOBRAŹNIA, któ­ra poma­ga to, co odbie­ra­my, nazwać i dopo­wie­dzieć. Zresz­tą jest ona zna­ko­mi­tym narzę­dziem we wszyst­kich sytu­acjach ano­mal­nych, gdy dla iden­ty­fi­ka­cji doświad­czeń brak nam goto­wych wzor­ców poję­cio­wych i musi­my je dopie­ro wypracować.

Isto­ty empa­tycz­ne sku­tecz­niej wspie­ra­ją innych w trud­nych chwi­lach dzię­ki zna­ko­mi­te­mu wczu­ciu się w ich sytu­ację i psy­chi­kę. Tym­cza­sem współ­czu­ją­ce – jedy­nie uża­la­ją się nad nimi.

Empa­tia naj­czę­ściej jest kon­struk­tyw­na i wspie­ra­ją­ca. Szcze­gól­nie sil­na może przy­no­sić nam ból, gdy widzi­my cier­pie­nie dru­gie­go czło­wie­ka. W szcze­gól­nych przy­pad­kach może być jed­nak destruk­cyj­na. Będzie mia­ło to miej­sce, gdy oso­ba o wyso­kiej empa­tii sta­wia dobro innych ponad wła­sne. Wów­czas w wyni­ku nad­mier­ne­go współ­od­czu­wa­nia poświę­ca­my się dla innych, przyj­mu­je­my ich pro­ble­my oraz cier­pie­nia na sie­bie, co nie­sie nie­przy­jem­ne dla nas skut­ki (roz­ża­le­nie, ból, wyrzu­ty sumie­nia, że zapo­mnie­li­śmy o sobie). W tym wypad­ku naj­le­piej zatem zacho­wać zło­ty śro­dek, aby to, co robi­my z myślą o ludziach lub stwo­rze­niach sta­ło się dla nas cen­nym wspie­ra­ją­cym doświad­cze­niem ducho­wym, wzbo­ga­ca­ją­cym nasze człowieczeństwo.

Współodczuwająca solidarność

Nie­gdyś wyda­wa­ło mi się, że Czy­tel­ni­cy NŚ, zgod­nie z myślą prze­wod­nią nasze­go mie­sięcz­ni­ka to oso­by, któ­re myślą, czu­ją i widzą wię­cej, dla któ­rych empa­tia jest oczy­wi­stym darem. Oka­zu­je się jed­nak, że doty­czy wie­lu, ale nie jest powszech­na. Jesie­nią ub.r. jako redak­cja popar­li­śmy zrzut­kę na Face­bo­oku, wspie­ra­ją­ca w trud­nej sytu­acji nasze­go współ­pra­cow­ni­ka. Byli­śmy prze­ko­na­ni, że wie­lu z Pań­stwa, dzię­ki empa­tii wła­śnie, jest w sta­nie wspo­móc go choć­by nie­wiel­ką kwo­tą. Ot, taka współ­od­czu­wa­ją­ca soli­dar­ność i zasa­da naczyń połą­czo­nych, nawet kosz­tem nie­zje­dzo­nej kola­cji – w myśl powie­dze­nia: dziś ja tobie pomo­gę, kie­dyś ty mnie. Tak jed­nak nie sta­ło się, co trud­no zrozumieć.

Co zatem przy­nie­sie nam naj­bliż­sza Wiel­ka Medy­ta­cja NŚ, sko­ro mamy wła­śnie doświad­czyć EMPATII? Czy będzie to jedy­nie wewnętrz­ne uwraż­li­wie­nie prze­pra­co­wa­ne w świe­cie men­tal­no-ducho­wym? Czy jed­nak doświad­cze­nie to prze­nie­sie­my rów­nież do widzial­ne­go świa­ta codzien­no­ści? Wydo­by­wa­jąc tkwią­ce w głę­bi­nach świa­do­mo­ści idee i emo­cje, nada­jąc im kształt i moc ist­nie­nia? Wresz­cie czy pro­ces ten zaist­nie­je tyl­ko w ska­li indy­wi­du­al­nej, czy też obser­wu­jąc się wza­jem­nie i pocią­ga­jąc innych za sobą spra­wi­my, iż dzia­ła­nie to zaist­nie­je w bar­dziej glo­bal­nej skali.

Zdol­ność do roz­po­zna­wa­nia myśli lub uczuć innych oraz reago­wa­nia na nie odpo­wied­nią emo­cją zale­ży od dzia­ła­nia obwo­du empa­tii znaj­du­ją­ce­go się w mózgu czło­wie­ka. To 10 wza­jem­nie połą­czo­nych obsza­rów, co potwier­dzo­no bada­nia­mi za pomo­cą czyn­no­ścio­we­go rezo­nan­su magnetycznego.