Nadchodzi czas burzenia schematów

Ludzie już czują (choć na razie głównie intuicyjnie), że pewne wyobrażenia o rzeczywistości tracą aktualność, rozpadają się na ich oczach. Widzą chociażby, że dotychczasowy porządek świata, przez dekady będący podstawą stabilności w Europie, się chwieje. Zmiany nie da się ukryć także w zakresie światopoglądowym, czego dobrym przykładem jest erozja religijności i bezprecedensowy spadek znaczenia Kościoła w Polsce. Wszystko to stanowi jednak tylko skromne preludium do znacznie głębszych, już się toczących procesów

Ludzie będą odbie­rać te pro­ce­sy roz­ma­icie, zależ­nie od pozio­mu świa­do­mo­ści i natę­że­nia lęków. Mając kon­takt z rze­czy­wi­sto­ścią jedy­nie poprzez selek­tyw­ne sys­te­my per­cep­cji opar­te na języ­ku sym­bo­licz­nym (czy­li ide­olo­gie) więk­szość zare­agu­je, ale nie będzie ana­li­zo­wać ani ich źró­deł, ani skut­ków. Dewa­lu­acja reli­gii na Zacho­dzie i w Pol­sce wca­le nie odwo­łu­je się do takich rze­czy jak np. psy­cho­lo­gia wia­ry czy pra­wa opi­su­ją­ce pro­ce­sy socjo­lo­gicz­ne. Dla nich dostęp­ne są tyl­ko sym­bo­licz­no-emo­cjo­nal­ne odre­ago­wa­nia. Jest to ana­lo­gicz­ne do eta­pu roz­wo­jo­we­go mło­de­go czło­wie­ka, któ­ry w mia­rę dora­sta­nia i two­rze­nia oso­bo­wo­ści odręb­nej od oso­bo­wo­ści rodzi­ców sta­ra się robić pew­ne rze­czy odwrot­nie niż oni: chce wyglą­dać ina­czej, nosi inne ubra­nia, nawet mówi ina­czej. Nową dla sie­bie kul­tu­rę wybie­ra nie­ko­niecz­nie świa­do­mie, naj­waż­niej­sze jest dla nie­go, by była inna. Poprzez sym­bo­le, takie jak spodnie czy czap­ka, two­rzy swo­ją toż­sa­mość. Inną ana­lo­gią powierz­chow­nych odre­ago­wań sym­bo­licz­no-emo­cjo­nal­nych są

ruchy pseudo-duchowe,

obfi­tu­ją­ce w coś, co moż­na by nazwać ozna­ka­mi toż­sa­mo­ści gru­po­wej (np. my prze­bu­dze­ni), choć czę­ściej za nimi kry­je się izo­la­cja (utknię­cie), np. w myśle­niu magicznym.

PRZECZYTAJ TAKŻE

Jasności nie mamy

Przyszłość zaczyna się ciszej, niż myślimy

To naj­częst­sza postać pod­wa­ża­nia sche­ma­tów, mimo wszyst­ko nie cał­kiem jało­wa, bo prze­war­to­ścio­wa­nie sym­bo­li jest jed­nak warun­kiem wszel­kich zmian kul­tu­ro­wych. To zaś, co się będzie dzia­ło (zupeł­nie inne pro­ce­sy) w umy­słach osób świa­do­mych, będą­cych czę­sto bar­dziej wpły­wo­wy­mi i opi­nio­twór­czy­mi, będzie mieć znacz­nie więk­szy wpływ na prze­mia­nę świa­ta. Nie wyli­czę tu oczy­wi­ście wszyst­kich aspek­tów tego bar­dzo zło­żo­ne­go pro­ce­su, wyma­ga­ją­cych cho­ciaż­by naświe­tle­nia mecha­ni­zmów psy­cho­lo­gicz­nych, co czy­nię w moich książkach…

Jed­nak mogę podać parę przy­kła­dów, czy­tel­nych nawet w skró­to­wej for­mie. Głów­ne bodź­ce dzia­ła­ją­ce na ludzi na tym polu będą pocho­dzić z zała­my­wa­nia się dotych­cza­so­wych sche­ma­tów i wyobra­żeń. Z upad­ku kra­jów i spo­łe­czeństw, z mniej czy bar­dziej zaawan­so­wa­nej ich degra­da­cji, co odbie­ra­ne jest jako sygna­ły alar­mo­we. Widzi­my np. zapaść Sta­nów Zjed­no­czo­nych, zarów­no w sen­sie rosną­ce­go odset­ka ludzi, któ­rym nie star­cza nawet na jedze­nie (co naj­mniej kil­ka­na­ście pro­cent), jak i tych nie­ma­ją­cych już żad­nych lub pra­wie żad­nych oszczęd­no­ści (20–30%). Jed­no­cze­śnie woj­na na Bli­skim Wscho­dzie pod­wa­ży­ła wize­ru­nek USA jako super­mo­car­stwa, budu­ją­ce­go wpły­wy w tym regio­nie opie­ra­jąc się na ety­kiet­ce gwa­ran­ta bez­pie­czeń­stwa, de fac­to nie­zdol­ne­go nawet do odblo­ko­wa­nia Cie­śni­ny Ormuz i do uchro­nie­nia swo­ich baz woj­sko­wych przed znisz­cze­niem. Może nie powi­nie­nem odno­sić się tu do sytu­acji stra­te­gicz­nej, ale zmie­rzam do tego, że kraj, któ­ry przez sto lat mozol­nie budo­wał pozy­cję super­mo­car­stwa, potra­fił ją roz­mon­to­wać w mgnie­niu oka, przy czym oce­na przy­czyn tego, co się sta­ło, nie jest łatwa. Nie­mniej jest to przed­smak (w uję­ciu histo­rycz­nym) degra­da­cji demo­kra­tycz­ne­go super­mo­car­stwo­we­go kra­ju. Ame­ry­ka­nom nie prze­szka­dza­ło, że 40% uczniów klas pierw­szych czy­ta i pisze poni­żej pozio­mu pod­sta­wo­we­go (wg danych agen­cji NAEP), czy­li w prak­ty­ce poni­żej pozio­mu kla­sy pierw­szej, co skąd­inąd jasno wska­zu­je źró­dło upad­ku tkwią­ce w ludziach. Nie było żad­nych prób zmia­ny tego, a gdy­by zapy­tać o to kogoś, kto rozu­mie psy­cho­lo­gię roz­wo­ju, to zapew­ne odpo­wie­dział­by on, że taka zmia­na nie była moż­li­wa – w każ­dym razie nie w taki spo­sób, jak zwy­kli ludzie sobie wyobrażają.

Już ten jeden przy­kład, pozwa­la sobie wyobra­zić, jak wie­le wzor­ców upad­nie lub cał­ko­wi­cie się zmie­ni. Jeśli cho­ciaż­by w następ­stwie tego poja­wi się wśród ludzi hasło, że demo­kra­cja opar­ta na regre­sie psy­cho­lo­gicz­nym sta­no­wi samo­bój­stwo, to wła­ści­wie wszyst­ko, co było pod­sta­wą rozu­mie­nia cywi­li­za­cji, runie i nigdy nie wró­ci. Tyl­ko ta jed­na zmia­na spo­wo­du­je, że powsta­nie nauka o roz­wo­ju, dzię­ki któ­rej stwo­rzo­ne zosta­ną dok­try­ny, filo­zo­fie, meto­dy. Jeśli coś upad­nie, to oczy­wi­ście oka­że się też, że wyła­nia­ją­cy się nowy porzą­dek świa­ta, hie­rar­chia kra­jów, będą bar­dzo róż­nić się od tego, co funk­cjo­no­wa­ło przez poprzed­nie pół wie­ku. W pro­sty spo­sób uka­że to ludziom, któ­re dro­gi pro­wa­dzą do przy­szło­ści, a któ­re są śle­py­mi, by nie powie­dzieć mar­twy­mi ulicz­ka­mi.

Rów­nież naukę cze­ka poważ­na prze­bu­do­wa i prze­war­to­ścio­wa­nie, cze­go począt­kiem będzie samo uzmy­sło­wie­nie ludz­ko­ści, jak wąski­mi i sztyw­ny­mi ścież­ka­mi ona podą­ża­ła, jak­by mia­ła sys­te­mo­wo wbu­do­wa­ne klap­ki na oczach. Na tym polu poja­wi się dużo sygna­łów, ale wystar­czy wspo­mnieć o nie­uchron­nym oskar­że­niu, że nauka nie rozu­mia­ła roz­wo­ju czło­wie­ka i nie widzia­ła nad­cho­dzą­ce­go upad­ku wie­lu skład­ni­ków cywi­li­za­cji, mimo iż skła­da­ły się na to widocz­ne powszech­nie pro­ce­sy roz­wi­ja­ją­ce się od co naj­mniej dzie­sią­tek lat. Ktoś mógł­by ode­przeć ten zarzut stwier­dze­niem, że prze­wi­dział to Erich Neu­mann w swej książ­ce Pra­wa ewo­lu­cji świa­do­mo­ści, tyle że nie repre­zen­to­wał on cał­kiem nauki współ­cze­snej – napi­sał to w 1947 r. War­to zauwa­żyć, iż i w tym przy­pad­ku będzie cho­dzić o zmia­nę dale­ką od drob­nej, zmia­nę się­ga­ją­cą fun­da­men­tów cywilizacji.

Porów­ny­wal­ne z tym będą prze­war­to­ścio­wa­nia w reli­giach, ale choć zna­ne są zapo­wie­dzi tego z róż­nych źró­deł, trud­no to udo­wod­nić. Wyda­je się to jed­nak praw­do­po­dob­ne już na tej pod­sta­wie, że takie sys­te­my reli­gij­ne, jakie mamy obec­nie na Zie­mi, oka­zu­ją się bar­dzo źle przyj­mo­wać zmia­ny, więc jeśli będą pró­bo­wać nadą­żyć za prze­war­to­ścio­wa­nia­mi na innych polach, to raczej będzie to demon­to­wać ich kanon sym­bo­licz­ny (w myśle­niu tego rodza­ju wszyst­ko jest nie­zmien­ne i dia­lek­tycz­ne, jeśli pró­bu­je się np. zmie­nić nie­któ­re rytu­ały czy twier­dze­nia, to tra­cą one swój wpływ). Jest to w grun­cie rze­czy eks­tra­po­la­cją tego, co dzia­ło się z chrze­ści­jań­stwem od koń­ca śre­dnio­wie­cza, kie­dy to eks­pan­sja nauki i nowych świa­to­po­glą­dów bez­po­śred­nio osła­bi­ła myśle­nie dogmatyczne.

Jed­nak nie będzie to na pew­no naj­głęb­szą, brze­mien­ną w skut­ki prze­mia­ną – z tego pro­ste­go powo­du, że dzisiaj

wpływ religii na życie ludzi

jest względ­nie sła­by. Nie mam wąt­pli­wo­ści, iż dużo więk­sze następ­stwa pocią­gnie za sobą wszyst­ko to, co będzie pod­wa­żać sym­bo­le i sche­ma­ty zwią­za­ne z rodzi­ną i wycho­wa­niem. Upa­dek kra­jów w powią­za­niu z nie­da­ją­cym się pod­wa­żyć feno­me­nem upo­wszech­nia­nia się tzw. Ciem­nej Tetra­dy cech oso­bo­wo­ści (nar­cyzm, makia­we­lizm, psy­cho­pa­tia i sadyzm) wyraź­nie zaak­cen­tu­je defi­cy­ty ludz­ko­ści. Nawet w tym sen­sie, że w trak­cie zacho­dze­nia tych pro­ce­sów nie dostrze­żo­no ich źródeł.

Ist­nie­je ewi­dent­ny, zna­ny psy­cho­lo­gii sche­mat blo­ko­wa­nia roz­wo­ju dzie­ci, pier­wot­nej wro­go­ści wobec wszel­kich zmian fun­da­men­tal­nych, cze­go sam doświad­czy­łem, gdy pró­bo­wa­łem zain­te­re­so­wać ludzi edu­ka­cją słu­żą­cą roz­wo­jo­wi oso­bo­wo­ści i kre­atyw­no­ści. Ten total­ny opór zbu­rzy bar­dzo wie­le struk­tur spo­łecz­nych. Samo zja­wi­sko opi­sał przed laty jeden z naj­wy­bit­niej­szych psy­cho­lo­gów XX w. Abra­ham Maslow:

Nie tyl­ko kur­czo­wo trzy­ma­my się naszej psy­cho­pa­to­lo­gii, ale mamy też ten­den­cję do uni­ka­nia roz­wo­ju oso­bi­ste­go, bo i on może przy­nieść kolej­ny rodzaj stra­chu, prze­ra­że­nia, uczu­cia sła­bo­ści i nie­do­ra­sta­nia do wyma­gań. I w ten spo­sób odnaj­du­je­my w sobie kolej­ny rodzaj opo­ru – wypie­ra­nia naszej naj­lep­szej stro­ny, naszych talen­tów, naj­lep­szych pobu­dek, naj­wyż­sze­go poten­cja­łu, naszej kre­atyw­no­ści. (…) Jest to wła­śnie ta boska cząst­ka w nas, wobec któ­rej jeste­śmy tak ambi­wa­lent­ni – jeste­śmy nią zara­zem zafa­scy­no­wa­ni i boimy się jej. Jeste­śmy przez nią moty­wo­wa­ni, a zara­zem bro­ni­my się przed nią*.

Gdy zmia­ny już zaj­dą, utrzy­my­wa­nie takich postaw będzie pra­wie nie­moż­li­we. To tak, jak­by po upad­ku śre­dnio­wie­cza ktoś nama­wiał ludzi, by wró­ci­li do nędzy, wojen reli­gij­nych i bra­ku wol­no­ści oso­bi­stej. Ci, któ­rzy tkwi­li w dotych­cza­so­wych sche­ma­tach, przyj­mą nowe, na ogół powierz­chow­nie, ale mło­de poko­le­nie będzie czuć obrzy­dze­nie do zgni­łych owo­ców wyda­nych przez sta­ry świat.

* A. Maslow, Toward a psy­cho­lo­gy of being, Wyd. Wiley, 1998 r., s. 61.