Amonity i boska proporcja

Od zara­nia dzie­jów życia na naszej pla­ne­cie utrwa­li­ła się zależ­ność mię­dzy śro­do­wi­skiem a bytu­ją­cy­mi w nim orga­ni­zma­mi. Prze­trwa­ły tyl­ko te rody, któ­rych przed­sta­wi­cie­le naby­li nowe cechy, umoż­li­wia­ją­ce im adap­ta­cję do nowych warun­ków. Repre­zen­tan­ci tych mniej ela­stycz­nych grup naj­czę­ściej wymie­ra­li bez­po­tom­nie. W taki wła­śnie spo­sób roz­po­czę­ła się nie­prze­rwa­na i nie­od­wra­cal­na ewo­lu­cja orga­ni­zmów. Jed­na z hipo­tez, popie­ra­na przez wie­lu pale­obio­lo­gów, gło­si, że pierw­sze z nich były isto­ta­mi cudzo­żyw­ny­mi, odży­wia­ją­cy­mi się w śro­do­wi­sku bez­tle­no­wym powszech­nie dostęp­ną mate­rią orga­nicz­ną, a praw­do­po­dob­nie pierw­szy­mi stwo­rze­nia­mi korzy­sta­ją­cy­mi z inne­go, w zasa­dzie nie­wy­czer­pal­ne­go źró­dła ener­gii – pro­mie­ni sło­necz­nych – były sini­ce, któ­re opa­no­wa­ły zdol­ność foto­syn­te­zy. Po śmier­ci każ­de­go orga­ni­zmu nastę­pu­je jego roz­pad na czyn­ni­ki pierw­sze, któ­re zosta­ją ponow­nie wpro­wa­dzo­ne do nie­ustan­ne­go obie­gu mate­rii na pla­ne­cie. Ich relik­tem są m.in. twar­de ele­men­ty, takie jak kości czy muszle.

Ślady prehistorycznej przeszłości odciśnięte w skałach wapiennych

są szcze­gól­nie dobrze widocz­ne na malow­ni­czych wyży­nach połu­dnio­wej Pol­ski. Te cha­rak­te­ry­stycz­ne ska­mie­nia­ło­ści to nic inne­go jak szcząt­ki, któ­re w jakimś momen­cie histo­rii Zie­mi wypa­dły z obie­gu mate­rii i sta­no­wią for­mę pięk­ne­go reje­stru utrwa­la­ją­ce­go ich kształ­ty na róż­nych eta­pach nisz­cze­nia i roz­kła­du. Im wcze­śniej Mat­ka Natu­ra wyko­na­ła ich nie­oczy­wi­sty por­tret tru­mien­ny, tym więk­sze szan­se dla nas na ich pozna­nie. Sty­ka­li się z nimi już nasi przod­ko­wie z epo­ki neo­li­tu. Wyko­rzy­sty­wa­li je jako ozdo­by, amu­le­ty, o czym świad­czą licz­ne zna­le­zi­ska arche­olo­gicz­ne. Nie­co póź­niej, w cza­sach anty­ku wzię­li je na tapet umy­słu filo­zo­fo­wie, wie­lu z nich słusz­nie twier­dząc, że ska­mie­li­ny to nic inne­go jak pozo­sta­ło­ści nie­gdyś żyją­cych orga­ni­zmów. W men­tal­no­ści ludzi śre­dnio­wie­cza jawi­ły się jako dzie­ła tajem­ni­czych sił, ufor­mo­wa­nych na podo­bień­stwo świa­ta fau­ny, flo­ry oraz ciał nie­bie­skich. W epo­ce rene­san­su sta­ły się ozdo­bą wie­lu gabi­ne­tów oso­bli­wo­ści. Przy­rod­ni­cy wie­dli wów­czas zażar­te dys­ku­sje na temat ich pocho­dze­nia. Dopie­ro w XVII stu­le­ciu angiel­ski przy­rod­nik Robert Hooke jako pierw­szy uznał, że amo­ni­ty są ska­mie­nia­ły­mi szcząt­ka­mi daw­nych zwie­rząt, podob­nych do współ­cze­snych łodzi­ków. Bada­jąc ska­mie­nia­łe żół­wie, sfor­mu­ło­wał wnio­sek, że nie­któ­re rodza­je ska­mie­nia­ło­ści mogą być wskaź­ni­kiem paleośrodowiska.

PRZECZYTAJ TAKŻE

Na szlaku uzdrawiających źródełek

Urok wiedzy pozornej, czyli głębia bez treści

Do gru­py naj­po­pu­lar­niej­szych ska­mie­nia­ło­ści nale­żą nie­wąt­pli­wie amo­ni­ty. Ich nazwa wywo­dzi się od kształ­tu musz­li przy­po­mi­na­ją­cej rogi egip­skie­go boga Amo­na. Pli­niusz Star­szy pisał o kamie­niach z Egip­tu, zwa­nych Cor­nau­am­mo­nis, co ozna­cza rogi Ammo­na, któ­re jako­by skry­wa­ły w sobie magicz­ną moc. W śre­dnio­wiecz­nej Euro­pie wie­le podań ludo­wych wspo­mi­na o wężach zaklę­tych w kamień. Z jed­ne­go z nich dowia­du­je­my się, że św. Woj­ciech, zmie­rza­jąc z Kra­ko­wa do Gnie­zna, dotarł do miej­sco­wo­ści Ruda. Gdy zaczę­ło się ściem­niać, posta­no­wił odpo­cząć. Usiadł na pniu drze­wa i zasnął, nie świa­dom tego, że w pobli­żu znaj­du­je się gniaz­do węży. Gady, zanie­po­ko­jo­ne obec­no­ścią czło­wie­ka, pod­peł­zły pod pień, oto­czy­ły go i groź­nym sykiem chcia­ły prze­pło­szyć intru­za. Co praw­da świę­ty sły­szał przez sen te odgło­sy, lecz nie zare­ago­wał. Wów­czas jeden z węży bole­śnie go uką­sił. Woj­ciech zerwał się na rów­ne nogi, chwy­cił leżą­cy obok pasto­rał i w gnie­wie wykrzy­czał: Bodaj byście ska­mie­nia­ły – i, według legen­dy, tak się wła­śnie stało.

Jura Kra­kow­sko-Czę­sto­chow­ska roz­po­ście­ra­ją­ca się w dorze­czu gór­nej Wisły i gór­nej War­ty to region boga­ty histo­rią i kul­tu­ro­wym dzie­dzic­twem. Na to pięk­ne zaci­sze skła­da­ją się wapien­ne for­ma­cje skal­ne i Szlak Orlich Gniazd. Oko­ło 180- ‑160 mln lat temu cały obszar Jury pokry­wa­ło cie­płe morze, w któ­rym żyły roz­ma­ite stwo­rze­nia. Obumie­ra­jąc, opa­da­ły na dno. Były wśród nich mor­skie gło­wo­no­gi o cha­rak­te­ry­stycz­nie zwi­nię­tej spi­ral­nej musz­li – amo­ni­ty i to mię­dzy inny­mi one sta­ły się budul­cem wapien­nej wyży­ny. Po jej wyło­nie­niu się z morza przez następ­ne milio­ny lat powsta­wał nie­po­wta­rzal­ny juraj­ski kraj­obraz: malow­ni­cze ska­li­ste wzgó­rza, fan­ta­zyj­ne skał­ki, ostań­ce, jaski­nie. Chy­ba nigdzie w Pol­sce nie spo­tka­my tak oka­załych ska­mie­lin, jak na tym tere­nie. Odle­wy i odci­ski amo­ni­tów wydo­by­te z kamie­nio­ło­mów zdo­bi­ły mury naj­star­szych pol­skich zam­ków. Bogac­two form musz­li, ich kształ­tów, roz­mia­rów i orna­men­ta­cji w posta­ci żebe­rek, guz­ków czy kol­ców zachwyca.