Kosmici, różdżkarze i bezpieka

O UFO, radiestetach, bioenergoterapeutach, nowych ruchach religijnych w PRL‑u i o tym, dlaczego Służba Bezpieczeństwa jednymi środowiskami interesowała się bardziej, a drugimi mniej z Mateuszem Szłapką – historykiem, pracownikiem Referatu Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy rozmawia Marek Żelkowski

Jak Służba Bezpieczeństwa klasyfikowała środowiska ufologiczne, radiestezyjne i ezoteryczne w realiach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej? Czy były one traktowane jako realne zagrożenie, czy raczej, jako margines społeczny wymagający kontroli?

– Nie spo­sób mówić o wymie­nio­nych śro­do­wi­skach jako o jed­nym zja­wi­sku spo­łecz­nym. W realiach PRL każ­da z tych grup funk­cjo­no­wa­ła odręb­nie i była osob­no ana­li­zo­wa­na – nie tyl­ko przez Służ­bę Bez­pie­czeń­stwa, ale sze­rzej przez apa­rat pań­stwo­wo-par­tyj­ny. Ufo­lo­gia, radie­ste­zja czy bio­ener­go­te­ra­pia sta­no­wi­ły róż­ne nisze, któ­re budzi­ły odmien­ne zain­te­re­so­wa­nia władz.

Śro­do­wi­ska ufo­lo­gicz­ne pozo­sta­wa­ły na mar­gi­ne­sie zain­te­re­so­wa­nia cywil­nych służb bez­pie­czeń­stwa. W archi­wach Insty­tu­tu Pamię­ci Naro­do­wej domi­nu­ją doku­men­ty admi­ni­stra­cyj­ne: wnio­ski o lega­li­za­cję sto­wa­rzy­szeń, spo­ra­dycz­ne kon­tro­le i pod­sta­wo­we spraw­dze­nia osób zwią­za­nych z taką dzia­łal­no­ścią. Dla Służ­by Bez­pie­czeń­stwa był to temat peryferyjny.

PRZECZYTAJ TAKŻE

Nie-święte kamienie. O diabłach w kamieniach i biesach na głazach

Mouni Sadhu – tajemniczy mistyk z… Polski

Nie­co ina­czej wyglą­da­ła sytu­acja w przy­pad­ku obser­wa­cji nie­zi­den­ty­fi­ko­wa­nych obiek­tów lata­ją­cych (tzw. NOL‑i). Ale te przy­pad­ki inte­re­so­wa­ły przede wszyst­kim woj­sko­we struk­tu­ry bez­pie­czeń­stwa, a nie cywil­ną SB. Pro­blem pole­ga na tym, że mate­ria­ły woj­sko­we zacho­wa­ły się w bar­dzo ogra­ni­czo­nym zakre­sie. Moż­li­we, cho­ciaż to jedy­nie hipo­te­za, że część z nich nadal pozo­sta­je obję­ta klau­zu­lą taj­no­ści, podob­nie jak to się dzia­ło przez deka­dy w innych pań­stwach, takich jak Sta­ny Zjed­no­czo­ne, Rosja czy Wiel­ka Bry­ta­nia. Wia­do­mo jed­nak, że przy­pad­ki takie, jak obser­wa­cje w Gdy­ni – domnie­ma­ny upa­dek obiek­tu do kana­łu por­to­we­go w dru­giej poło­wie lat 50. XX w., czy zda­rze­nie w Emil­ci­nie były zgła­sza­ne wła­dzom, co suge­ru­je, iż przy­naj­mniej na pozio­mie woj­sko­wym pod­le­ga­ły weryfikacji.

Znacz­nie więk­sze zain­te­re­so­wa­nie SB budzi­ły śro­do­wi­ska ezo­te­rycz­ne, szcze­gól­nie te powią­za­ne z reli­gią: radie­ste­ci, bio­ener­go­te­ra­peu­ci czy róż­ne­go rodza­ju uzdro­wi­cie­le. Już od lat 70. XX w. znaj­do­wa­li się oni w polu obser­wa­cji apa­ra­tu bez­pie­czeń­stwa. Nie cho­dzi­ło jed­nak wyłącz­nie o ich dzia­łal­ność jako taką, ale przede wszyst­kim o ich powią­za­nia insty­tu­cjo­nal­ne i społeczne.

Klu­czo­wym czyn­ni­kiem była rela­cja z Kościo­łem kato­lic­kim. W latach 70. i 80. XX w. sesje uzdro­wień czy spo­tka­nia z bio­ener­go­te­ra­peu­ta­mi czę­sto odby­wa­ły się w prze­strze­niach kościel­nych – w para­fiach, przy wspar­ciu ducho­wień­stwa. To wła­śnie ten kon­tekst budził podejrz­li­wość władz. Kościół był bowiem postrze­ga­ny jako nie­za­leż­ny ośro­dek wpły­wu spo­łecz­ne­go, a wszel­kie ini­cja­ty­wy z nim zwią­za­ne auto­ma­tycz­nie tra­fia­ły na radar służb.

Przy­kła­dem może być zagra­nicz­ny uzdro­wi­ciel Cli­ve Har­ris, któ­ry pro­wa­dził spo­tka­nia w kościo­łach, gro­ma­dząc tłu­my wier­nych. Z powo­du pocho­dze­nia i kon­tak­tów mię­dzy­na­ro­do­wych był roz­pra­co­wy­wa­ny przez wywiad PRL pod kątem agen­tu­ry, a osta­tecz­nie obję­to go cza­so­wym zaka­zem wjaz­du do Polski.