Ikonografia znaków zodiaku (cz. 1)

Drzeworyty zdobiące traktat Albumasara O wielkich koniunkcjach, przestawiające znaki zodiaku, stanowią wyjątkowy spójny cykl ikonograficzny, w którym zakodowana została wiedza astrologiczna oraz wątki filozoficzne

W kwiet­nio­wym i majo­wym wyda­niu Nie­zna­ne­go Świa­ta omó­wi­łem iko­no­gra­fię pla­net we Flo­res astro­lo­gie, czy­li w Kwiat­kach astro­lo­gii Albu­ma­sa­ra, dzie­ła opu­bli­ko­wa­ne­go w 1488 r. przez Erhar­da Rat­dol­ta. Teraz pod­da­my ana­li­zie iko­no­gra­fię zodia­kal­ną, uzu­peł­nia­ją­cą wyobra­że­nia pla­net. W tej samej księ­dze Rat­dolt zawarł tak­że inny trak­tat arab­skie­go uczo­ne­go: De magnis coniunc­tio­ni­bus – O wiel­kich koniunk­cjach, w szcze­gól­no­ści o cyklicz­nych złą­cze­niach Satur­na z Jowi­szem, któ­re regu­lu­ją zmia­ny kul­tu­ro­we oraz decy­du­ją o prze­ło­mo­wych wyda­rze­niach poli­tycz­nych naro­dów i świa­ta. Podob­nie jak inku­na­buł Flo­res, rów­nież ten zdo­bio­ny jest obra­za­mi pla­net oraz zna­ków zodia­ku. Iko­no­gra­fia zodia­kal­na wyda­je się być w tym trak­ta­cie bogat­sza, peł­niej­sza, bar­dziej komu­ni­ka­tyw­na i suge­styw­na, a do tego jest inte­gral­ną czę­ścią pro­gra­mu wizu­al­ne­go całe­go dzie­ła, nie tyl­ko ele­men­tem dekoracyjnym.

Planety mówią, znaki milczą

O ile pla­ne­ty repre­zen­tu­ją zasa­dę spraw­czą (cau­sae), o tyle zna­ki zodia­ku odno­szą się do miej­sca dzia­ła­nia (loci), albo­wiem pla­ne­ty „dzia­ła­ją”, a zna­ki „przyj­mu­ją” lub zary­so­wu­ją spo­sób, w jaki te pierw­sze mogą się mani­fe­sto­wać. Zna­ki sta­no­wią figu­ry topo­logiczne, sta­łe i sta­bil­ne struk­tu­ry Kosmo­su, nie per­so­ni­fi­ku­ją woli, ruchu ani siły. Ich iko­no­gra­fia w tym inku­na­bu­le trzy­ma się tra­dy­cji i kano­nu roz­po­zna­wal­ne­go od sta­ro­żyt­no­ści. Sym­bo­le Bara­na, Lwa czy Skor­pio­na nie są rein­ter­pre­to­wa­ne czy prze­kształ­ca­ne, cechu­je je czy­tel­ność, są bowiem cie­le­sne, zwie­rzę­ce, mają zwią­zek z natu­rą, cykla­mi przy­ro­dy i pór roku.

PRZECZYTAJ TAKŻE

Ikonografia planet w Kwiatkach astrologii Albumasara (cz. 2)

Ikonografia planet w Kwiatkach astrologii Albumasara (cz. 1)

Pla­ne­ty obra­zu­ją zło­żo­ną dyna­mi­kę, mogą repre­zen­to­wać siły dobra lub zła, dzia­łać pobu­dza­ją­co lub łago­dzą­co. Tym­cza­sem zodiak jest sta­tycz­ny, powta­rzal­ny, cyklicz­ny, nie­zmien­ny. Przed­sta­wia on czas kosmicz­ny, a nie wyda­rze­nio­wy. Pla­ne­ty będą­ce czyn­ni­ka­mi aktyw­ny­mi (agens), nie mogą funk­cjo­no­wać w ode­rwa­niu od zna­ków, któ­re jako struk­tu­ra pasyw­na (locus, domi­nium) są dla nich sce­ną wydarzeń.

Zodiak zdo­bią­cy De magnis coniunc­tio­ni­bus Albu­ma­sa­ra jest mak­sy­mal­nie uprosz­czo­ny, pod­po­rząd­ko­wa­ny roz­po­zna­wal­no­ści zna­ku, a ewen­tu­al­na opo­wieść jest zre­du­ko­wa­na do naj­waż­niej­szych wąt­ków. Moż­na powie­dzieć, że to zodiak astro­lo­gów, a nie obra­zy poetyckie.

Utrwalanie tradycji

Pocho­dze­nie tych wize­run­ków jest zło­żo­ne. Jed­nym źró­dłem jest tra­dy­cja antycz­na, któ­ra postrze­ga­ła zna­ki jako figu­rae caele­stes, odwzo­ro­wa­nie nie­ba, bez nawią­zy­wa­nia do roz­bu­do­wa­nej mito­lo­gii. Dru­gim – tra­dy­cja arab­sko-łaciń­ska, trak­tu­ją­ca zna­ki jako sek­to­ry eklip­ty­ki, a zara­zem nośni­ki jako­ści (np. gorą­cy, zim­ny, suchy, wil­got­ny). Dla­te­go wize­run­ki zodia­kal­ne, w odróż­nie­niu od wyobra­żeń pla­net, nie są antro­po­mor­ficz­ne, zacho­wu­ją zoo­mor­ficz­ną lub hybry­dal­ną for­mę, są jak zamknię­te, sta­tycz­ne, mil­czą­ce figu­ry. Trze­cim źró­dłem jest tra­dy­cja ręko­pi­śmien­na śre­dnio­wie­cza (XII-XIV w.), któ­rej sche­ma­ty zodia­kal­ne zosta­ły utrwa­lo­ne w edy­cji Ratdolta.

Typo­wą cechą pre­zen­to­wa­nych tu drze­wo­ry­tów jest fron­tal­ność, względ­nie pro­fil, brak tła i ele­men­tów kra­jo­bra­zu, wyra­zi­sty kon­tur i nie­mal emble­ma­tycz­ny cha­rak­ter przy­po­mi­na­ją­cy nie­co zna­ki typo­gra­ficz­ne, gli­fy, względ­nie zna­ki indek­so­we. Wyda­je się to jed­nak czymś zamie­rzo­nym, a nie prze­ja­wem ubó­stwa formy.