Dola kontra wolna wola

Przejrzawszy niemal już wszystko, co napisali etnografowie na temat demonów ludowych, trudno mi się oprzeć wrażeniu, że idea wolnej woli była dla naszych przodków nieintuicyjna. Niekończąca się parada stworów, duchów czy dziwów ludowych składa się głównie z winowajców naszych złych decyzji. Poza nimi znajdziemy liczną armię strażników moralności i normatywnego zachowania

Nie idź tam, bo zdep­cze cię taki a taki, Usza­nuj rytu­ał, bo cię taki a taki obsy­pie par­cha­mi. Z opo­wie­ści o rela­cjach ludzi z demo­na­mi, bar­dzo powszech­nych na wsiach jesz­cze cał­kiem nie­daw­no, wyni­ka, że wszyst­kie aspek­ty ludz­kie­go życia regu­lo­wa­ne były przez siły nad­przy­ro­dzo­ne i nie­wie­le pozo­sta­wa­ło miej­sca na akty wol­nej woli. Ale czy jej ist­nie­niu cał­ko­wi­cie zaprze­cza­no? Do tego zaraz dojdziemy.

Naj­waż­niej­szym straż­ni­kiem ludz­kiej ścież­ki życia była dola, przy­pi­sa­na do opie­ki nad każ­dym czło­wie­kiem w dniu jego naro­dzin. Trzy­ma­ła ona swo­je­go pupil­ka jak­by na smy­czy, wie­dząc zawcza­su, co go cze­ka za rogiem, pod­czas gdy ten, pozor­nie świa­do­my swych uczyn­ków i dążeń, roz­strzy­ga­ją­cy w pocie czo­ła dyle­ma­ty życia codzien­ne­go, nie miał poję­cia, co mu przy­nie­sie jutrzej­szy dzień. Doko­ny­wał więc wybo­rów naj­le­piej, jak umiał. Roz­wa­żał rozu­mem wszyst­kie za i prze­ciw każ­dej decy­zji i jeśli dany cel zosta­wał osią­gnię­ty, szedł dalej, jak­by nigdy nic. Jeśli nato­miast za rogiem wpa­dał w bagno po pachy – mawiał do sie­bie z poko­rą: No cóż, taka już moja dola. Podej­rze­wa­no nawet, że te isto­ty, niby opie­kuń­cze i tro­skli­we, potra­fią de fac­to wyka­zać się wyjąt­ko­wą wred­no­ścią, a tak­że zło­śli­wo­ścią. Ot, sto­do­ła naj­bo­gat­sze­go gospo­da­rza spło­nę­ła. Ot, panu, co miał wszyst­kie bogac­twa świa­ta, zmar­ła nagle naj­uko­chań­sza córka.

PRZECZYTAJ TAKŻE

Jasności nie mamy

Przyszłość zaczyna się ciszej, niż myślimy

Do każ­de­go ludz­kie­go nie­szczę­ścia przy­dzie­lo­ny był kon­kret­ny demon: cicha przy­no­si­ła śmier­tel­ne cho­ro­by, połu­dni­ca łama­ła kości kosia­rzom w połu­dnie, kania pory­wa­ła dzie­ci, a kiki­mo­ra spra­wia­ła, że zgro­ma­dzo­ny w pocie czo­ła skrom­ny doby­tek mar­niał i gnił na oczach. Ale nikt nie zada­wał sobie pyta­nia, jak to jest, że dola tych zło­czyń­ców nie dostrze­ga, dla­cze­go pro­wa­dzi nas pro­sto w ich objęcia.

Czy demon demona nie widzi?

Jaki panu­je w ich świe­cie porzą­dek? Moż­na by podej­rze­wać, że tak jak w fil­mach o gang­ste­rach, poli­cja doga­du­je się z mafią za naszy­mi ple­ca­mi. Ale wyja­śnie­nie brzmia­ło zgo­ła inaczej:

Jeśli wpa­dłeś w ręce szko­dli­we­go ducha, widocz­nie zła­ma­łeś jakiś świę­ty zakaz, jakieś tabu. A lista takich zaka­zów cią­gnę­ła się tak napraw­dę bez koń­ca. Nie wyglą­da­ła jak dzien­nik ustaw, z prze­pi­sa­mi od – do. O wie­lu nor­mach postę­po­wa­nia mówio­no powszech­nie i sta­ra­no się je prze­ka­zy­wać następ­nym poko­le­niom od naj­młod­szych lat. Gdy­by spra­wa była taka pro­sta, wystar­czy­ło­by pil­no­wać się tych zasad, a życie pły­nę­ło­by jak w raju. Jed­nak nie­do­la zawsze towa­rzy­szy­ła czło­wie­ko­wi, więc trze­ba było ją jakoś w kosmicz­ny plan wpi­sać. Jak ten para­doks roz­wią­zy­wa­no? Ano stwier­dze­niem: Było jesz­cze jed­no tabu, jesz­cze jeden demon, jesz­cze jed­na siła zła, któ­rej dzia­ła­nia nie wzię­li­śmy pod uwa­gę. Lista złych istot nie musia­ła więc być nie­skoń­czo­na. Wystar­czy­ło, że za ostat­nim w kolej­ce zna­lazł się do dane­go przy­pad­ku jesz­cze jeden wred­ny stwór.

Prze­pi­sem na powo­dze­nie oraz spo­koj­ne szczę­śli­we życie było więc prze­strze­ga­nie wszyst­kich rytu­ałów dnia i miej­sca. To prze­pis nie nie­za­wod­ny, ale z pew­no­ścią naj­lep­szy z moż­li­wych. Wybór tej dro­gi był więc oczy­wi­sty. Nale­ża­ło tyl­ko chcieć nią podą­żać. A czy chcieć to mieć wolę? I czy ta wola była wol­na? Intu­icja pod­po­wia­da­ła, że wca­le nie. Prze­cież każ­dy naj­mniej­szy ruch, każ­da decy­zja, każ­de zacho­wa­nie obwa­ro­wa­ne było jakimś tabu. Jak tu zatem czuć się swo­bod­nie, kie­dy dooko­ła tyle kamer i straż­ni­ków? Otóż ist­nia­ła jed­nak pew­na furt­ka. Małe okien­ko wol­no­ści dostrze­ga­ne tyl­ko przez naj­wni­kliw­szych obser­wa­to­rów, dostęp­ne tyl­ko dla naj­od­waż­niej­szych. Jed­nak tych, któ­rym uda­ło się do nie­go dotrzeć i napeł­nić płu­ca wol­no­ścią było nie­wie­lu. Tak mało, że nie dało się wska­zać ich pal­cem, a jedy­nie o nich opo­wia­dać, bo byli to boha­te­ro­wie baśni, podań i legend. Mowa o tych dziel­nych mło­dzień­cach, któ­rym uda­ło się wje­chać na szkla­ną górę, o pan­nach, któ­re ruszy­ły na odsiecz zaklę­tym kochan­kom czy o wio­sko­wych głup­kach, któ­rym brak rozu­mu pozwo­lił prze­kro­czyć Rubi­kon. Mitycz­ni ido­le, poru­sza­ją­cy się w nie­re­al­nym świe­cie, zbyt moc­ni i odważ­ni, by móc być jed­ny­mi z nas, ale jakoś w dziw­ny spo­sób przy­no­szą­cy nadzie­ję, że dozna­nie peł­ni szczę­ścia jest moż­li­we i trze­ba tyl­ko bar­dzo tego chcieć.