O gnozie dawniej i dziś

Słowo gnōsis oznacza poznanie, lecz byłoby błędem rozumieć je w nowoczesnym, szkolnym sensie. Gnoza nie jest wiedzą, którą się gromadzi. Nie polega na przyswojeniu nowych faktów ani na opanowaniu doktryny. Jest raczej aktem rozpoznania, nagłym uświadomieniem sobie, że to, co uchodziło za oczywiste, może być jedynie powierzchnią.

Świat nie zosta­je w gno­zie zane­go­wa­ny. Prze­ciw­nie: dzia­ła aż nazbyt dobrze. I właś­nie to budzi nie­po­kój. Bo jeśli świat jest racjo­nal­ny, a jed­no­cze­śnie pełen cier­pie­nia, prze­mo­cy oraz absur­dów, to być może racjo­nal­ność ta nie jest dowo­dem praw­dy, lecz sku­tecz­no­ści mechanizmu.

Świat jako konstrukcja

Dla gno­sty­ków świat nie był domem. Był kon­struk­cją. Nie cha­osem, nie ilu­zją, nie snem, lecz sys­te­mem o jasno okre­ślo­nych regu­łach, któ­ry jed­nak nie wyczer­py­wał rze­czy­wi­sto­ści. Kosmos nie był bez­po­śred­nim dzie­łem abso­lu­tu, lecz wytwo­rem pośred­nim, efek­tem pra­cy bytu, któ­ry sam nie znał pełni.

PRZECZYTAJ TAKŻE

Kiedy ósemka traci pion: rzecz o nieskończoności

Nawiedzona kamienica w Malborku

Ten byt nazy­wa­no Demiurgiem.

Demiurg nie jest w gno­sty­cy­zmie figu­rą czy­ste­go zła. To nie dia­beł ani kosmicz­ny sady­sta. To raczej rze­mieśl­nik, ktoś, kto potra­fi budo­wać, porząd­ko­wać i utrzy­my­wać świat w ruchu, lecz nie rozu­mie jego osta­tecz­ne­go sen­su. Świat nosi więc jego cechy – jest funk­cjo­nal­ny, ale bru­tal­ny; sta­bil­ny, lecz obo­jęt­ny; logicz­ny, a jed­nak pozba­wio­ny współczucia.

Mię­dzy abso­lu­tem a czło­wie­kiem poja­wia się w gno­zie cała biu­ro­kra­cja bytu: ema­na­cje, eony, pośred­ni­cy. A na naj­niż­szym pozio­mie – archon­ci. Straż­ni­cy porząd­ku. Zarząd­cy sfer. Ci, któ­rzy pil­nu­ją, by świat dzia­łał zgod­nie z narzu­co­ny­mi regułami.

Archon­ci nie są demo­na­mi w moral­nym sen­sie. Ich zada­niem nie jest kusze­nie, lecz admi­ni­stro­wa­nie. Utrzy­mu­ją sys­tem w ryzach. Egze­kwu­ją pra­wo świa­ta. W języ­ku współ­cze­snym nazwa­li­by­śmy ich pro­ce­du­ra­mi, algo­ryt­ma­mi, mecha­ni­zma­mi kon­tro­li. Nie pyta­ją o sens – pil­nu­ją, żeby wszyst­ko funkcjonowało.

Pro­blem pole­ga na tym, że świat może dzia­łać per­fek­cyj­nie, a mimo to być głę­bo­ko wadliwy.

Iskra, która nie pasuje

W cen­trum gno­styc­kiej wizji znaj­du­je się czło­wiek – isto­ta nie dają­ca się do koń­ca wpi­sać w sys­tem. Gno­sty­cy wie­rzy­li, że w czło­wie­ku obec­na jest iskra: frag­ment inne­go porząd­ku ist­nie­nia, ślad peł­ni, któ­ry zna­lazł się w świe­cie mate­rii jako cia­ło obce.

To wła­śnie ta iskra spra­wia, że zada­je­my pyta­nia, na któ­re świat nie potra­fi odpo­wie­dzieć. Dla­cze­go w ogó­le coś jest? Dla­cze­go porzą­dek świa­ta nie pro­wa­dzi do dobra? Dla­cze­go cier­pie­nie jest tak sys­te­mo­we? Dla­cze­go wszyst­ko dzia­ła, a jed­no­cze­śnie wyda­je się źle zaprojektowane?