Rzym alchemiczny

W jednej z kultowych gier komputerowych Tomb Raider Lara Croft wyrusza do Rzymu w poszukiwaniu Kamienia Filozoficznego, gdzie natrafia na tajemnicze przejście – Bramę Filozofa. Śladami słynnej archeolożki także my udajmy się na niecodzienną wycieczkę po Wiecznym Mieście przez przestrzeń i czas. Zapnijmy tylko mocno pasy, ponieważ wstrząsy towarzyszące podróży w czasoprzestrzeni mogą być bardzo silne! Zwłaszcza, że i w rzeczywistości można tu natrafić na niezwykłe drzwi…

Gdy spa­ce­ro­wa­łam po Rzy­mie, nie spo­dzie­wa­łam się, że natknę się na relikt tak nie­zwy­kły, nie­pa­su­ją­cy do wize­run­ku tego mia­sta. Wszak sto­li­ca Włoch to Kolo­seum, Michał Anioł, Waty­kan i naprze­mien­nie poja­wia­ją­ce się arte­fak­ty z cza­sów Impe­rium Rzym­skie­go czy arcy­dzie­ła ze zło­te­go wie­ku w dzie­jach sztu­ki – rene­san­su. W aurze mia­sta wciąż czuć mar­ty­ro­lo­gię pierw­szych chrze­ści­jan, dłu­go­let­ni auto­ry­tet papie­stwa i deka­den­tyzm Fel­li­nie­go – mie­szan­kę dość wybu­cho­wą, jeśli doda­my do tego pew­ną pereł­kę z XVII w., o któ­rej więk­szość tury­stów nie ma poję­cia. Ja też nie mia­łam, dopó­ki, szu­ka­jąc dro­gi na skró­ty z Por­ta Mag­gio­re na Pola Mar­so­we, przy­pad­kiem nie zoba­czy­łam na mapie krop­ki z napi­sem Por­ta Magi­ca. Zain­try­go­wa­na nie­zna­nym mi magicz­nym obiek­tem archi­tek­to­nicz­nym, pobie­głam, według mapy, na Piaz­za Vit­to­rio Ema­nu­ele II. Jakaż nie­spo­dzian­ka cze­ka­ła mnie na miej­scu! Zamu­ro­wa­ne, nie­do­stęp­ne dla zwie­dza­ją­cych drzwi z tajem­ni­czy­mi inskryp­cja­mi zadzia­ła­ły na mnie jak zaka­za­ny owoc, skła­nia­jąc do zba­da­nia ich histo­rii. W koń­cu z jakie­goś powo­du to wej­ście zosta­ło zablokowane!

Seicento

Alche­micz­na Bra­ma – bo tak brzmi jed­na z wie­lu nazw tego obiek­tu, w moim odczu­ciu bar­dziej ade­kwat­na od przy­miot­ni­ka magicz­na (wł. Por­ta Alche­mi­ca) – jest wspa­nia­łym pod­su­mo­wa­niem ducha oraz wie­rzeń swo­jej epo­ki, a tak­że odkryć w dzie­dzi­nie alche­mii. Rzuć­my okiem na XVII w., na to, co wów­czas się dzia­ło, zwłasz­cza w krę­gach wło­skich elit i miesz­czań­stwa. Z jed­nej stro­ny w sztu­ce domi­nu­je pro­fa­num, np. w eks­pre­syj­nych manie­ry­stycz­nych rzeź­bach o tema­ty­ce mito­lo­gicz­nej Gian­lo­ren­zo Ber­ni­nie­go, oraz w baro­ko­wym malar­stwie Cara­vag­gia, w któ­rym ostry świa­tło­cień wyra­ża reali­stycz­nie dra­mat kon­tra­stu mro­ku i świa­tła, Pie­kła i Nie­ba, cia­ła i ducha. Owo roz­dar­cie pogłę­bia się w geo­po­li­ty­ce oraz filo­zo­fii. Koniec rene­san­su, licz­ne woj­ny, dżu­ma w Kró­le­stwie Neapo­lu (1656−1658) oraz kontr­re­for­ma­cja nazna­czy­ły okres w histo­rii Włoch, zwa­ny seicen­tem, koja­rzą­cy się m.in. ze spo­łecz­nym upad­kiem i ciem­no­ścią. To wte­dy odby­ły się pro­ce­sy Gali­le­usza, któ­rych pokło­siem przez następ­ne stu­le­cia będzie zacie­kła wro­gość mię­dzy reli­gią a nauką. A z dru­giej stro­ny, w tle, prze­ta­cza się echo nowej myśli przy­by­wa­ją­cej z Pół­no­cy. W kra­jach takich, jak Niem­cy, Anglia i Nider­lan­dy, w tym samym cza­sie rośnie w siłę refor­ma­cja, a tak­że rodzą się taj­ne ugru­po­wa­nia, cze­go zwień­cze­niem będzie powsta­nie pierw­szych masoń­skich loży. Z Pra­gi rzą­dzo­nej przez nie­zrów­no­wa­żo­ne­go psy­chicz­nie. ale za to jak­że hoj­ne­go dla alche­mi­ków cesa­rza Rudol­fa II Habs­bur­ga, co rusz wyklu­wa się nowa tynk­tu­ra, nowy prze­pis na kamień filo­zo­ficz­ny. To w XVII w. powsta­ją słyn­ne księ­gi her­me­tycz­ne, takie jak Arca­na arca­nis­si­ma (1614) czy póź­niej­sza o czte­ry lata zagad­ko­wa Ata­lan­ta Fugiens Micha­ela Maie­ra (będzie o niej dalej mowa), zaś dzie­ła Micha­ła Sędzi­wo­ja (gło­śne­go alche­mi­ka pol­skie­go, sekre­ta­rza i posła kró­la Zyg­mun­ta III Wazy) – De Lapii­de Phi­lo­so­pho­rum Trac­ta­tus Duode­cim (1604), Dia­lo­gus Mer­cu­rii, Alchym istae et Natu­rae (1607), Trac­ta­tus de Sul­phu­re (1613) i in. cie­szą się w XVII- XVIII w. w całej Euro­pie dużą poczyt­no­ścią i osią­ga­ją ogól­ną licz­bę 75 wydań (wli­cza­jąc w to prze­dru­ki w zbio­ro­wych edy­cjach dzieł alche­micz­nych), podob­nie jak Novum Lumen Chy­mi­cum cum acces­sit trac­ta­tus de Sul­phu­re autho­re D. Lesco Genus amo, z 1644 r. Mimo tak sze­ro­kie­go wachla­rza lek­tur w zakre­sie alche­mii, her­me­ty­zmu i magii, w dal­szym cią­gu nale­ży zacho­wy­wać ostroż­ność w wybie­ra­niu ksią­żek, wszak oskar­że­nia o here­zje wciąż w okre­sie seicen­ta pada­ją raz po raz, a nikt nie chce spło­nąć na sto­sie, jak Gior­da­no Bru­no.

PRZECZYTAJ TAKŻE

Nie-święte kamienie. O diabłach w kamieniach i biesach na głazach

Mouni Sadhu – tajemniczy mistyk z… Polski

Znaki na niebie i Ziemi

Nie­co ina­czej rzecz mia­ła się u sąsia­dów z Pół­no­cy, wśród któ­rych od pół­wie­cza krą­żył duch Para­cel­su­sa. Już u pro­gu stu­le­cia, w 1604 r., na nie­bie poja­wia się koniunk­cja trzech pla­net – Mar­sa, Jowi­sza i Satur­na – two­rzą­cych razem tzw. Ogni­sty Trój­kąt. Z kolei w paź­dzier­ni­ku tegoż roku daje się zaob­ser­wo­wać wyjąt­ko­we zja­wi­sko – super­no­wa, któ­rą w swo­jej książ­ce Nowa gwiaz­da na sto­pie Wężow­ni­ka opi­su­je nie­miec­ki astro­nom Johan­nes Kepler. W tym samym roku zosta­je ponoć odkry­ty grób legen­dar­ne­go zało­ży­cie­la Brac­twa Różo­krzy­żow­ców [Różo­krzy­ża] Chri­stia­na Rosen­kreu­za, o czym infor­mu­je wyda­ny deka­dę póź­niej w Kas­sel Fama fra­ter­ni­ta­tis. To ano­ni­mo­we dzie­ło (przy­pi­sy­wa­ne Johan­no­wi Valen­ti­no­wi Andre­ae) sta­no­wi pierw­szy mani­fest różo­krzy­żow­ców zawie­ra­ją­cy skie­ro­wa­ne do Euro­py orę­dzie o koniecz­no­ści ducho­wej prze­mia­ny świa­ta. Już samo to stwier­dze­nie zawie­ra w sobie potęż­ną siłę prze­ka­zu, nic więc dziw­ne­go, że apel wywo­łu­je burzę. Bły­ska­wicz­nie poja­wia­ją się rów­nież pierw­sze ofia­ry, jak Adam Hasl­mayr, komen­ta­tor mani­fe­stów, wysła­ny za wspie­ra­nie here­zji przez Mak­sy­mi­lia­na III Habs­bur­ga do nie­wol­ni­czej pra­cy na gale­rach w Genui, a tak­że ska­za­ny na karę doży­wot­nie­go wię­zie­nia zięć dru­ka­rza tek­stów Filip Homa­gius. Mimo kon­tro­wer­sji wywo­ła­nych przez Famę, szyb­ko wyda­no dwa inne dzie­ła różo­krzy­żow­ców: Con­fes­sio Fra­ter­ni­ta­tis Rosae Cru­cis: Ad eru­di­tos Euro­pa (1615 r.) oraz Alche­micz­ne gody Chri­stia­na Rosen­kreu­za (1616 r.). W tym pierw­szym prze­czy­ta­my o wadze, jaką przy­wią­zy­wa­no do poja­wie­nia się super­no­wej w 1604 r.: Bóg wysłał zawcza­su swo­ich posłań­ców, mia­no­wi­cie gwiaz­dy uka­zu­ją­ce się w kon­ste­la­cjach Wężow­ni­ka i Łabę­dzia. Jako wiel­kie zna­ki jego wznio­słej decy­zji mogą one tyle nauczyć, ile w połą­cze­niu z odkry­cia­mi ludz­kie­go umy­słu win­no słu­żyć jego ukry­te­mu pismu, aże­by Księ­ga Natu­ry co naj­mniej otwo­rzy­ła się i odsło­ni­ła dla wszyst­kich oczu, jak­kol­wiek tyl­ko nie­wie­lu może ją czy­tać lub rozu­mieć. Nie­mniej jed­nak odczy­ty­wa­nie wszyst­kich tych zna­ków na Nie­bie i Zie­mi jako nadej­ście zmian, dzi­siaj, po czte­rech stu­le­ciach, może­my obiek­tyw­nie uznać za ducho­wy fal­start. Przy­naj­mniej, jeśli cho­dzi o Rzym, a w koń­cu do nie­go pro­wa­dzą wszyst­kie dro­gi. Naj­lep­szym na to przy­kła­dem niech będzie prze­po­wied­nia Simo­na Stu­dio­na o upad­ku papie­stwa. Nie tyl­ko nic się nie sta­ło papie­żo­wi, a wręcz prze­ciw­nie, w okre­sie seicen­ta wła­dza Waty­ka­nu wzro­sła, podob­nie jak auto­ry­tet Kościo­ła. Rok 1616, w któ­rym wyda­no dwa kolej­ne mani­fe­sty różo­krzy­żow­ców, zapi­sał się rów­nież jako data wpi­sa­nia dzie­ła Miko­ła­ja Koper­ni­ka O obro­tach sfer nie­bie­skich do Indek­su ksiąg zaka­za­nych. Sko­ro teo­ria helio­cen­trycz­na była we Wło­szech non gra­ta, to co dopie­ro mówić o alchemii…

Fascynująca kobieta z północy

Pod­czas gdy Waty­kan prze­śla­do­wał naukow­ców i pro­te­stan­tów, w Lon­dy­nie w 1605 r. nie­mal doszło do wysa­dze­nia w powie­trze par­la­men­tu. Anar­chicz­ny zew – spi­sek pro­cho­wy – został stłu­mio­ny, ale sym­bo­licz­na becz­ka pro­chu wybu­chła kil­ka dekad póź­niej, o co zatrosz­czył się już Oli­ver Crom­well. W cza­sie woj­ny domo­wej w Anglii wyda­ny zosta­je Lewia­tan, z któ­re­go po dzień dzi­siej­szy huczy głos Tho­ma­sa Hob­be­sa o ego­istycz­nej natu­rze czło­wie­ka i woj­nie każ­de­go z każ­dym. A w tym samym cza­sie z Fran­cji roz­cho­dzi się głos racjo­na­li­zmu Kar­te­zju­sza, będą­cy echem filo­zo­fii sta­ro­żyt­nych Gre­ków. Cogi­to ergo sum – myślę, więc jestem – jedy­ny filar, na któ­rym moż­na zbu­do­wać coś trwal­sze­go od wszech­obec­nej wie­ży Babel. Twór­czość tego filo­zo­fa do tego stop­nia roz­po­wszech­nia się w Euro­pie, że szwedz­ka kró­lo­wa Kry­sty­na z dyna­stii Wazów, aby móc oso­bi­ście pobie­rać nauki u mistrza, wzy­wa fran­cu­skie­go uczo­ne­go do swo­je­go zam­ku w Sztok­hol­mie. Na jego nie­szczę­ście, jak się wkrót­ce oka­za­ło, ponie­waż suro­wy pół­noc­ny kli­mat i koniecz­ność odby­wa­nia lek­cji o 5.00 rano dopro­wa­dzi­ły go do cięż­kie­go zapa­le­nia płuc i śmier­ci w 1650 r.