Walenty i inni święci, którzy nie istnieli? Legenda, symbol i tajemnica kultu

Kiedy wchodzimy do polskich kościołów, często spotykamy znajome imiona: św. Barbara – patronka górników, św. Krzysztof – opiekun kierowców, św. Walenty – specjalista od zakochanych. Figury, obrazy, relikwie, wezwania parafii – wszystko to przypomina, że są oni wciąż żywo obecni w naszej religijnej codzienności. Ale czy na pewno? Bo oto okazuje się, że część z tych świętych… najprawdopodobniej nigdy nie istniała

W pierw­szych wie­kach chrze­ści­jań­stwa kult świę­tych roz­wi­jał się spon­ta­nicz­nie. Męczen­ni­cy odda­wa­li życie za wia­rę, a wspól­no­ty zapa­mię­ty­wa­ły ich imio­na i czci­ły ich gro­by. Ale szyb­ko poja­wi­ły się też opo­wie­ści, któ­re mia­ły być ducho­wą inspi­ra­cją, a nie dokład­nym zapi­sem wydarzeń.

Tak naro­dzi­ły się legen­dy o boha­te­rach, któ­rzy bar­dziej przy­po­mi­na­ją posta­cie z przy­po­wie­ści niż ludzi z krwi i kości.

PRZECZYTAJ TAKŻE

Jak szamani z Tuwy „kamłali” nad Stalingradem

Mikołaj Kopernik znany i nieznany (cz. 1): od młodości do Fromborka

• Św. Krzysz­tof – olbrzym prze­no­szą­cy ludzi przez rze­kę. Pew­ne­go dnia miał unieść same­go Jezu­sa, któ­ry stał się nagle cięż­ki jak cały świat. Brzmi jak baj­ka? Histo­ry­cy twier­dzą, że to raczej sym­bo­licz­ne imię: Chri­sto­pho­ros, czy­li nio­są­cy Chry­stu­sa.
• Św. Bar­ba­ra – pięk­na dziew­czy­na zamknię­ta w wie­ży przez ojca poga­ni­na. Gdy przy­ję­ła chrzest, ojciec ściął jej gło­wę, a sam zgi­nął rażo­ny pio­ru­nem. Opo­wieść peł­na dra­ma­ty­zmu, ale nie­ste­ty bez żad­ne­go potwier­dze­nia w źródłach.
• Św. Walen­ty – biskup i męczen­nik, któ­re­go legen­da z cza­sem połą­czy­ła się z oby­cza­jem zako­cha­nych. Jak stał się ich patro­nem? W śre­dnio­wie­czu w Anglii wie­rzo­no, że pta­ki 14 lute­go zaczy­na­ją łączyć się w pary. Lite­ra­tu­ra uczy­ni­ła z Walen­te­go patro­na miło­ści – i tak to trwa do dziś.
• …i rów­nie dys­ku­syj­ny św. Miko­łaj.

W 1969 r., po Sobo­rze Waty­kań­skim II papież Paweł VI zarzą­dził refor­mę kalen­da­rza litur­gicz­ne­go. Celem było oczysz­cze­nie go z posta­ci, któ­re cecho­wa­ła nie­pew­ną histo­rycz­ność.

Usu­nię­to wte­dy m.in. wspo­mnie­nie św. Bar­ba­ry, św. Krzysz­to­fa, św. Walen­te­go, św. Urszu­li, św. Filo­me­ny czy św. Doro­ty. Ale – i tu war­to pod­kre­ślić – nie zaka­za­no ich kul­tu. Para­fie mogły nadal nosić ich wezwa­nia, a wier­ni się do nich modlić. Kościół jedy­nie przy­znał otwar­cie: nie mamy pew­no­ści, że te oso­by kie­dy­kol­wiek żyły.

To było zaska­ku­ją­ce, a dla wie­lu wier­nych wręcz szo­ku­ją­ce. Jak to? – Bar­ba­ra, Krzysz­tof, Walen­ty to tyl­ko sym­bo­le? A jed­nak Kościół posta­no­wił uczci­wie roz­dzie­lić legen­dę od faktu.

Dla­cze­go więc kult prze­trwał? Odpo­wiedź kry­je się w sen­sie, jaki nada­je mu Kościół.

• Bar­ba­ra przy­po­mi­na o wie­rze moc­niej­szej niż prze­śla­do­wa­nie i o nagłej, nie­ocze­ki­wa­nej śmier­ci. Dla­te­go gór­ni­cy, arty­le­rzy­ści czy więź­nio­wie widzą w niej swo­ją patronkę.
• Krzysz­tof jest obra­zem każ­de­go chrze­ści­ja­ni­na, któ­ry nie­sie Chry­stu­sa przez życie. To nie doku­ment, to przypowieść.
• Walen­ty – sym­bol miło­ści, ale też odwa­gi wier­no­ści swo­jej wie­rze aż po śmierć.

Wła­śnie tu tkwi sed­no: świę­ci legen­dar­ni są jak przy­po­wie­ści Jezu­sa. Czy ktoś wąt­pi, że syn mar­no­traw­ny napraw­dę ist­niał? Nie – a jed­nak histo­ria, choć fik­cyj­na, nie­sie ponad­cza­so­wą praw­dę. Tak samo dzia­ła kult świętych-symboli.

Z reli­kwia­mi bywa­ło róż­nie. Czę­sto były owo­cem śre­dnio­wiecz­nych pomy­łek albo gorą­cej wyobraź­ni. Napis expe­di­tus (wysła­ny szyb­ko) na skrzyn­ce z reli­kwia­mi odczy­ta­no jako imię rze­ko­me­go… św. Eks­pe­dy­ta – i tak powstał patron spraw pilnych.

Ale Kościół pod­kre­śla dziś: reli­kwia ma war­tość nie przez auten­tycz­ność kości, lecz przez wia­rę, któ­rą budzi. To nie arche­olo­gia jest tu naj­waż­niej­sza, lecz spo­tka­nie czło­wie­ka z Bogiem.

Nie­któ­rzy mówią: To wszyst­ko baj­ki. Jaki sens się do tego modlić? Ale spójrz­my ina­czej. Księ­ga Jona­sza, na któ­rą powo­łu­je się sam Jezus, jest opo­wie­ścią sym­bo­licz­ną, wręcz baj­ką. Pro­rok połknię­ty przez rybę nie musi być fak­tem histo­rycz­nym – waż­ne, że sta­je się zna­kiem: trzy dni w otchła­ni jako zapo­wiedź zmartwychwstania.

Tak samo Bar­ba­ra, Miko­łaj, Krzysz­tof czy Walen­ty. Nie muszą być posta­cia­mi z krwi i kości, aby inspi­ro­wać. Ich legen­dy mówią praw­dę o wie­rze, odwa­dze, miło­ści – a to jest waż­niej­sze niż daty i dokumenty.

Kościół po Sobo­rze Waty­kań­skim II zro­bił coś odważ­ne­go: przy­znał otwar­cie, że nie wszyst­kie żywo­ty świę­tych są fak­ta­mi. Ale nie odrzu­cił ich – bo legen­da bywa rów­nie potrzeb­na jak histo­ria. Dziś, gdy wsia­da­my do samo­cho­du i wie­sza­my meda­lik św. Krzysz­to­fa, nie cho­dzi o to, czy olbrzym z rze­ki napraw­dę żył. Cho­dzi o to, by pamię­tać: z Chry­stu­sem jeste­śmy bez­piecz­niej­si w dro­dze życia.

I może wła­śnie w tym tkwi sens całe­go kul­tu świę­tych, któ­rzy nie ist­nie­li: w ich nie­zwy­kłej zdol­no­ści opo­wia­da­nia praw­dy więk­szej niż sam fakt.