Podróże astralne w polskich baśniach ludowych

Polskie baśnie ludowe, podobnie jak cała twórczość ludowa, są mniej lub bardziej spokrewnione z tradycjami innych kultur na świecie. Z biegiem czasu uległy one wpływom cywilizacji ekspansywnych, takich jak chrześcijańska czy islamska. Niemniej, w porównaniu z ich wersjami zachodnimi, jak chociażby tymi ze zbiorów braci Grimm, zachowały wiele cech archaicznych, które zdradzają ich prastare pochodzenie

Jed­ną z tych cech jest wszech­obec­ny wątek podró­ży astral­nych. Baśnie magicz­ne na całym świe­cie opie­ra­ją się na moty­wach kon­tak­tu boha­te­ra ziem­skie­go z isto­ta­mi z zaświa­tów, ale zależ­nie od tra­dy­cji moty­wy te sta­ły się mniej lub bar­dziej ode­rwa­ne od daw­nych kosmo­wi­zji i sys­te­mów wie­rze­nio­wych. Toteż dzi­siej­sze isto­ty magicz­ne jawią się nam jako abs­trak­cyj­ne byty peł­nią­ce sym­bo­licz­ną rolę wro­ga, nie­bez­pie­czeń­stwa, pomoc­ni­ka o nad­przy­ro­dzo­nych zdol­no­ściach lub zwy­czaj­nie dzi­wa­ka, pod­czas gdy daw­niej byty te peł­ni­ły real­ną funk­cję porząd­ku­ją­cą świat animistyczny.

Tra­dy­cja pol­ska, a sze­rzej sło­wiań­ska, posia­da wie­le cech wspól­nych z tra­dy­cją sybe­ryj­skie­go sza­ma­ni­zmu. Przy­pusz­cza się, że to wła­śnie na dale­kiej Sybe­rii znaj­do­wa­ła się koleb­ka tra­dy­cji, któ­re roz­la­ły się na nie­mal wszyst­kie kul­tu­ry pół­noc­ne, w tym skan­dy­naw­skie, sło­wiań­skie i pół­noc­no­ame­ry­kań­skie, a tak­że hima­laj­skie i dale­ko­wschod­nie (Korea, Japo­nia). W sza­ma­ni­zmie człon­ko­wie spo­łecz­no­ści o szcze­gól­nych pre­dys­po­zy­cjach peł­ni­li rolę pośred­ni­ków mię­dzy świa­tem ludzi i duchów. Aby móc odbywać

PRZECZYTAJ TAKŻE

Wędrujący umysł – fenomen ludzkiej psyche

Od sióstr Fox, przez Ossowieckiego, do Jackowskiego

podró­że do zaświatów

musie­li wyka­zy­wać się łatwo­ścią wcho­dze­nia w odmien­ne sta­ny świa­do­mo­ści. Stąd takie skłon­no­ści, zwa­ne dziś przy­pa­dło­ścia­mi, jak epi­lep­sja, autyzm, schi­zo­fre­nia czy nawet sza­leń­stwo lub dys­funk­cje umy­sło­we, zupeł­nie odmien­ne od spraw­no­ści wyma­ga­nych od łow­cy wojow­ni­ka, odgry­wa­ły waż­ną rolę w życiu spo­łecz­nym i ducho­wym. Naj­bar­dziej jaskra­wym relik­tem takie­go porząd­ku w baśniach jest wio­dą­ca rola głup­ka, naj­młod­sze­go i naj­mniej roku­ją­ce­go z bra­ci. Tacy ludzie zosta­wa­li kie­dyś sza­ma­na­mi i mogli osią­gać cał­kiem wyso­ką pozy­cję w spo­łecz­no­ści. A czym się zaj­mo­wa­li? Jak korzy­sta­li ze swo­ich zdolności?

Sza­man jest pew­ne­go rodza­ju kapła­nem. Gdy wraz z roz­wo­jem sys­te­mów spo­łecz­nych sfe­ra wie­rzeń ule­gła insty­tu­cjo­na­li­za­cji, to wła­śnie z tej funk­cji roz­wi­nę­ło się póź­niej kapłań­stwo. Jed­nak rola sza­ma­na pole­ga­ła nie tyle na pośred­ni­cze­niu, za pomo­cą obrzę­dów, w kon­tak­tach ze świa­tem bogów, ile na podró­żo­wa­niu do tegoż świa­ta i pro­wa­dze­niu z jego miesz­kań­ca­mi bez­po­śred­nie­go dia­lo­gu, wyma­ga­ją­ce­go zdol­no­ści dyplo­ma­tycz­nych. Jeśli dobrze się przyj­rzeć baśniom ludo­wym, to one wła­śnie o takich podró­żach opowiadają.

Wszyst­ko zaczy­na się w cha­cie skrom­ne­go gospo­da­rza, któ­ry ma trzech synów. Motyw ten wywo­dzi się z tra­dy­cji zupeł­nie odmien­nej od kul­tur kasto­wych, w któ­rej łącz­ni­ków z zaświa­ta­mi poszu­ki­wa­no wśród wszyst­kich człon­ków spo­łecz­no­ści, nie­za­leż­nie od ich pozy­cji spo­łecz­nej. Ta tra­dy­cja ist­nie­je do dziś w kul­tu­rze tybe­tań­skiej, gdzie znaj­du­je wyraz m.in. pod­czas wybo­ru nowe­go lamy. Wie­rzy się bowiem, że dusza o odpo­wied­nich pre­dys­po­zy­cjach może odro­dzić się w cie­le każ­de­go nowo naro­dzo­ne­go człowieka.

Następ­nie oka­zu­je się, że naj­młod­szy syn jest albo głu­pa­wy, albo leni­wy, albo ma dzi­wacz­ne zain­te­re­so­wa­nia, nie­zgod­ne z eto­sem łow­cy-wojow­ni­ka, a w póź­niej­szych wer­sjach – rol­ni­ka. Gdy poja­wia się zada­nie wyjąt­ko­we, mogą­ce przy­nieść wiel­ki pre­stiż, ten głu­pi brat nie jest bra­ny pod uwa­gę. Ozna­cza to, że tego typu zdol­no­ści są trud­ne do wykry­cia, a tym samym bar­dziej wyjąt­ko­we. Czę­sto w opo­wie­ści, zanim boha­ter głu­pek wyru­szy w podróż, poja­wia­ją się zwie­rzę­ta, zbój­cy czy isto­ty magicz­ne, któ­re potrze­bu­ją pomo­cy. On im tej pomo­cy udzie­la, czy­niąc je swo­imi dłuż­ni­ka­mi. Jest to bar­dzo cie­ka­wy wątek współ­za­leż­no­ści czło­wie­ka i świa­ta przy­ro­dy. Sza­man – oso­ba, któ­ra zgod­nie z kosmo­wi­zją ani­mi­stycz­ną jest wraż­li­wa na powią­za­nia mię­dzy wszyst­ki­mi byta­mi, będzie umiał z poten­cja­łu tego sys­te­mu zależ­no­ści sko­rzy­stać. Współ­cze­sna świa­do­mość eko­lo­gicz­na jest racjo­nal­ną, opar­tą na prze­słan­kach nauko­wych nową odsło­ną tej pra­daw­nej posta­wy ani­mi­stycz­nej. Baj­ki zda­ją się mówić, że czło­wiek może wyjść zwy­cię­sko z opre­sji, jeśli po swo­jej stro­nie będzie miał siły Natu­ry. Jest to posta­wa dokład­nie prze­ciw­na od wezwa­nia, by uczy­nić sobie Zie­mię pod­da­ną, co przy­czy­nia się do kon­flik­tu mię­dzy reli­gia­mi natu­ra­li­stycz­ny­mi a abra­ha­mo­wy­mi monoteizmami.

Dalej, w baśniach ludo­wych boha­ter, coraz bar­dziej świa­do­my swo­jej misji, spo­ty­ka przy­czy­nę zabu­rze­nia porząd­ku swo­je­go świa­ta. Czy będzie to

smok czy Kościej Nieśmiertelny

czy nawet Słoń­ce lub Księ­życ – wszyst­kie te posta­ci są w pew­nym stop­niu ambi­wa­lent­ne, nie będąc cał­ko­wi­tym wcie­le­niem czy­ste­go zła. Są groź­ne i nie­bez­piecz­ne, ale na swój spo­sób ufne i prze­wi­dy­wal­ne. Łatwo je oszu­kać, prze­ko­nać albo poko­nać, dla­te­go że boha­ter, arche­typ czło­wie­ka, poznał klucz do mani­pu­la­cji porząd­kiem kosmicz­nym. A porzą­dek ten nie zawsze sprzy­ja jego inte­re­som. To boha­ter spra­wia, że upra­gnio­ny przez ludzi ciąg zda­rzeń, nie­zgod­ny z pra­wa­mi kosmicz­ny­mi, zwy­cię­ża. Kościej zosta­je zgła­dzo­ny, choć jest nie­śmier­tel­ny, smok poko­na­ny, choć jest nie­zwy­cię­żo­ny, a takie siły, jak Słoń­ce czy żywio­ły, goto­we są pójść na ustęp­stwa wobec wio­sko­we­go głup­ka – czy­taj: sza­ma­na. Wszak opo­wie­ści bazu­ją na kon­flik­cie, w któ­rym zwy­cię­stwo inte­re­su ludz­kie­go zwie się hap­py endem.