Symbol jako klucz do własnego wnętrza

Okres przemian był zapowiadany jako prowadzący do konfrontacji ludzi z wiedzą o tym, kim są naprawdę, jako epoka prawdy, wejście do sali luster itp. Będzie to trudny proces, z uwagi na to, że obecna kultura sprzyja wglądowi w swoje wnętrze. Jest jednak coś, co może ludziom pomóc w tych konfrontacjach – uświadomienie sobie decydującej roli symbolu w ich postrzeganiu rzeczywistości

Prze­cięt­ny czło­wiek wyobra­ża sobie, że to, co widzi (w sen­sie psy­cho­lo­gicz­ne­go postrze­ga­nia, a nie tyl­ko dzia­ła­nia wzro­ku), zale­ży tyl­ko od logi­ki, ale tak wca­le nie jest. Czę­sto uza­sad­nie­nia przy­czy­no­wo-skut­ko­we są dora­bia­ne po fak­cie do tego, jak ktoś widzi rze­czy wokół, dając ilu­zję kon­tro­li nad swo­ją per­cep­cją. W grun­cie rze­czy jed­nak rzą­dzi tu myśle­nie sym­bo­licz­ne, któ­re bar­dzo róż­ni się od kon­wen­cjo­nal­nej logi­ki. Umysł (zwłasz­cza nie­świa­do­my) odczy­tu­je bowiem rze­czy­wi­stość poprzez sym­bol. Sym­bol bowiem nada­je zna­cze­nia rze­czom. Okre­śla on, że coś ma być widziane/odczytane w taki, a nie inny spo­sób, co czę­sto pro­wa­dzi do sytu­acji, że jeśli jakiś stan czy fakt z nim koli­du­je, to nie jest wów­czas widzia­ny. Na tej zasa­dzie dłu­go nie dostrze­ga­no np. nie­mo­ral­no­ści czę­ści kleru.

Ska­la wła­dzy sym­bo­lu bywa szo­ku­ją­ca, a już na pew­no robi wra­że­nie. Chciał­bym tu jedy­nie przed­sta­wić parę przy­kła­dów, ilu­stru­ją­cych tę decy­du­ją­cą rolę sym­bo­lu – okre­śla­ją­cą ile czło­wiek może zobaczyć.

PRZECZYTAJ TAKŻE

Stodoła i smoła

O wibracjach, strzygach i demonach

Zacznę od bar­dzo pro­stej sytu­acji. Gali­le­usz był jed­nym z pierw­szych ludzi posłu­gu­ją­cych się lune­tą (a w zasa­dzie tele­sko­pem soczew­ko­wym, któ­ry udo­sko­na­lił) – jesz­cze małą i pro­stą, jed­nak pozwa­la­ją­cą zoba­czyć coś wię­cej niż gołym okiem. Pew­ne­go dnia posta­no­wił popa­trzeć na Słoń­ce (przy oka­zji: jeśli ktoś ma lune­tę, to nie nale­ży tego robić, gdyż gro­zi to wypa­le­niem oka. Pod­czas gdy uczo­ny obser­wo­wał naszą naj­waż­niej­szą gwiaz­dę o zacho­dzie, a potem sto­so­wał meto­dę pro­jek­cji, czy­li rzu­ca­nia jej obra­zu na kart­kę) i widząc pla­my sło­necz­ne doznał szo­ku. Nie rozu­miał oczy­wi­ście, czym są, ale posta­no­wił się podzie­lić tym odkry­ciem z hie­rar­cha­mi Kościo­ła, ofe­ru­jąc przy oka­zji moż­li­wość sko­rzy­sta­nia z jego sprzę­tu, by sami mogli się o tym prze­ko­nać. Odpo­wiedź jed­ne­go z przed­sta­wi­cie­li Kościo­ła była zaskakująca:

Słoń­ce jest widzial­nym obra­zem Boga. Bóg jest dosko­na­ły, zatem i Słoń­ce jest dosko­na­łe, więc plam nie ma i nie ma na co patrzeć.

Sym­bol okre­ślał w tym przy­pad­ku, co ludzie ci mogli, a cze­go nie mogli w związ­ku z nim widzieć… Nie była to rzecz jasna jedy­na reak­cja hie­rar­chii i teo­lo­gów na odkry­cia Gali­le­usza, ale cho­dzi mi tu o zwró­ce­nie uwa­gi na ten kon­kret­ny tok rozu­mo­wa­nia. Wspo­mnia­ny obraz Boga moż­na bowiem uznać za symbol.

Inny przy­kład, moc­no wstrzą­sa­ją­cy. Kil­ka­na­ście lat temu w Irlan­dii wybuchł wiel­ki skan­dal, gdy na tere­nie insty­tu­cji kościel­nej Bön Seco­urs Mother and Baby Home zna­le­zio­no nie­le­gal­ne pochów­ki ok. 800 dzie­ci. Oka­za­ło się, że w tej insty­tu­cji, mają­cej dać schro­nie­nie oraz opie­kę samot­nym mat­kom i ich pocie­chom, te osta­nie umie­ra­ły w wyni­ku bar­dzo złe­go trak­to­wa­nia. Wsz­czę­te docho­dze­nia wyka­za­ły, że w Irlan­dii, na prze­strze­ni kil­ku­dzie­się­ciu lat, zmar­ło w kościel­nych insty­tu­cjach ok. 9 tys. dzie­ci. Nie moż­na oczy­wi­ście wprost oskar­żać Kościo­ła (a raczej zakon­nic) o zabój­stwo pod­opiecz­nych, a jedy­nie pośred­nio, bo na ogół umie­ra­li oni z powo­du fatal­nych warun­ków byto­wych. Nie­mniej obraz pie­kła dzie­ci wywo­łał falę oskar­żeń. Tak sil­ną, że zapo­cząt­ko­wa­ła zmierzch irlandz­kie­go Kościoła.

Wszy­scy byli wstrzą­śnię­ci upad­kiem moral­nym insty­tu­cji. Jeśli jed­nak głę­biej się nad tym zasta­no­wić, to mamy do czy­nie­nia z dra­ma­tycz­ną praw­dą – nie jest bowiem moż­li­we, by trwa­ją­cy przez dzie­siąt­ki lat pro­ce­der z udzia­łem tysię­cy osób, pozo­sta­wał dla ogó­łu tajem­ni­cą. Po pro­stu insty­tu­cja Kościo­ła (czy­li sym­bol) jak­by limi­to­wał, co ludzie mogli widzieć. Dopie­ro gdy ten psy­cho­lo­gicz­ny, nie­świa­do­my fun­da­ment ich per­cep­cji się zachwiał, zaczę­li dostrze­gać to, co się dzia­ło. Czy­li dopó­ki sym­bol Kościo­ła pozo­sta­wał nie­na­ru­szo­ny, to on okre­ślał ludziom, jak mogą tę insty­tu­cję widzieć – czym jest, a czym być nie może. Jest to istot­ne z punk­tu widze­nia obec­nych prze­mian, rów­nież w tym sen­sie, że poka­zu­je koniecz­ność rewi­zji pew­nych sym­bo­li, aby auten­tycz­ne zmia­ny, a zwłasz­cza skie­ro­wa­nie kul­tu­ry na tory roz­wo­ju, mogły stać się w ogó­le możliwe.

Rzad­ko się nad tym zasta­na­wia­my w naszym świe­cie, ale sam ten mecha­nizm, warun­ku­ją­cy per­cep­cję, jest wszech­obec­ny. Wie­le ikon popkul­tu­ry, np. wiel­bio­nych przez mło­dzież youtu­be­rów, czy cele­bry­tów, nie­wie­le napraw­dę sobą repre­zen­tu­je i podob­ne opę­ta­nia tre­ścia­mi nie­świa­do­my­mi (para­fra­zu­jąc Eri­cha Neu­man­na) nie były­by moż­li­we, gdy­by świa­do­mość była dopusz­czo­na do głosu.

Rów­nież w przy­pad­ku reli­gii jest to mecha­nizm rzą­dzą­cy kon­tak­tem z rze­czy­wi­sto­ścią. Wyobraź­my sobie, co by było, gdy­by msza świę­ta pozba­wio­na zosta­ła wszyst­kich tre­ści sym­bo­licz­nych – od szat litur­gicz­nych, gestów i for­mu­łek, na krzy­żu koń­cząc. nabo­żeń­stwo taka cere­mo­nia stra­ci­ło­by moc wpły­wa­nia na zwy­kłych ludzi. Nie jest to praw­dą łatwą do zaak­cep­to­wa­nia, ale nasza cywi­li­za­cja, według Neu­man­na opar­ta na nie­świa­do­mym fun­da­men­cie, jest kla­sycz­nym przy­kła­dem domi­nu­ją­cej roli per­cep­cji sym­bo­licz­nej. Zro­zu­mie­nie roli sym­bo­lu jest nie tyl­ko umoż­li­wie­niem ludziom nadą­ża­nia za zmia­na­mi, ale jest zara­zem warun­kiem odej­ścia od wzor­ców, któ­re pogrą­ży­ły dotych­cza­so­wy świat. Argu­men­ty racjo­nal­ne mają dużo mniej­szy wpływ na takie prze­war­to­ścio­wa­nia, niż więk­szość ludzi sądzi.