Nieuchwytna stawka: dlaczego Amerykanie wracają na Księżyc?

Kocha­ni!

Nie­ste­ty zacho­ro­wa­łam i muszę przejść pil­ną ope­ra­cję, a potem reha­bi­li­ta­cję. Wszyst­kie Dobre Dusze i Gorą­ce Ser­ca pro­szę o wspar­cie. W tej sytu­acji na moją ścież­kę zapra­szam kole­gów: Pio­tra Cie­le­bia­sia i Mar­ka Żelkowskiego.

Anna Ostrzyc­ka-Rymusz­ko

W chwili, gdy Czytelnik sięga po ten tekst, astronauci Stanów Zjednoczonych byli, są lub niedługo będą w okolicach Księżyca w ramach misji Artemis. Informację tę ogłoszono publicznie w styczniu 2026 r., kończąc okres spekulacji i zapowiedzi półoficjalnych. Powrót ludzi na Srebrny Glob po ponad półwieczu przerwy nie jest jednak wydarzeniem wyłącznie technologicznym ani prestiżowym. To ruch o wyraźnych podtekstach – geopolitycznym, strategicznym, a być może także… poznawczym, którego wszystkich motywów nie znamy

Ofi­cjal­na nar­ra­cja NASA (któ­rą w 2025 r. dekre­tem pre­zy­denc­kim włą­czo­no w dzia­ła­nia zwią­za­ne z wywia­dem, a tak­że bez­pie­czeń­stwem naro­do­wym) oraz admi­ni­stra­cji ame­ry­kań­skiej jest spój­na i uspo­ka­ja­ją­ca. Arte­mis z zało­że­nia jest pro­gram poko­jo­wym, mię­dzy­na­ro­do­wym, nasta­wio­nym na dłu­go­fa­lo­wą obec­ność czło­wie­ka poza Zie­mią. Księ­życ ma stać się poli­go­nem doświad­czal­nym dla tech­no­lo­gii potrzeb­nych w dal­szej eks­plo­ra­cji Ukła­du Sło­necz­ne­go, w tym mię­dzy inny­mi – co pod­kre­śla się szcze­gól­nie – lotów zało­go­wych na Mar­sa. Jed­nak histo­ria uczy, że w przy­pad­ku wiel­kich pro­jek­tów kosmicz­nych ich war­stwa dekla­ra­tyw­na rzad­ko wyczer­pu­je rze­czy­wi­ste motywacje.

Nie spo­sób bowiem pomi­nąć kon­tek­stu chiń­skie­go. Chiń­ska Repu­bli­ka Ludo­wa reali­zu­je wła­sny kon­se­kwent­ny pro­gram księ­ży­co­wy, obej­mu­ją­cy zarów­no misje bez­za­ło­go­we, jak i zapo­wie­dzi budo­wy sta­łej bazy na połu­dnio­wym bie­gu­nie Księ­ży­ca – regio­nie klu­czo­wym ze wzglę­du na potwier­dzo­ną obec­ność lodu wod­ne­go. Woda ozna­cza nie tyl­ko poten­cjal­ne wspar­cie dla przy­szłych załóg, lecz tak­że pali­wo rakie­to­we oraz tlen. Kto kon­tro­lu­je zaso­by, ten kon­tro­lu­je przy­szłą logi­sty­kę eks­plo­ra­cji Kosmosu.

PRZECZYTAJ TAKŻE

AI – zagrożenia i pożytki

Empatia – cenny dar

W tym miej­scu poja­wia się pyta­nie o pra­wo. Obo­wią­zu­ją­cy od 1967 r. Trak­tat o prze­strze­ni kosmicz­nej jasno stwier­dza, że cia­ła nie­bie­skie nie mogą pod­le­gać zawłasz­cze­niu przez pań­stwa. Jed­nak doku­ment ten powstał w epo­ce, w któ­rej nikt poważ­nie nie zakła­dał real­nej sta­łej eks­plo­ata­cji poza­ziem­skich zaso­bów. W 2020 r. Sta­ny Zjed­no­czo­ne pod­pi­sa­ły Arte­mis Accords (Poro­zu­mie­nia Arte­mis, któ­re, choć for­mal­nie zgod­ne z duchem Trak­ta­tu, wpro­wa­dza­ją poję­cie stref bez­pie­czeń­stwa wokół insta­la­cji kosmicz­nych. Kry­ty­cy zwra­ca­ją uwa­gę, że w prak­ty­ce może to ozna­czać fak­tycz­ne wyłą­cza­nie frag­men­tów Księ­ży­ca spod dostę­pu innych pod­mio­tów. Chiń­czy­cy i Rosja­nie pozo­sta­ją poza tym sys­te­mem porozumień.

Nie mniej istot­na jest kwe­stia pla­no­wa­nej sta­cji orbi­tal­nej Gate­way, któ­ra ma krą­żyć wokół Księ­ży­ca, peł­niąc rolę węzła komu­ni­ka­cyj­ne­go, logi­stycz­ne­go oraz badaw­cze­go. Ma ona uczy­nić podró­że w głąb Ukła­du Sło­necz­ne­go prost­szy­mi, tań­szy­mi, a tak­że bez­piecz­niej­szy­mi. Bez sta­bil­nej obec­no­ści na Księ­ży­cu i bez zabez­pie­cze­nia jego orbi­ty pro­jekt ten tra­ci sens. Poja­wia­ją się więc spe­ku­la­cje, że jed­nym z real­nych powo­dów pośpie­chu Ame­ry­ka­nów jest oba­wa przed utra­tą stra­te­gicz­nej prze­wa­gi orbi­tal­nej, nie tyl­ko sym­bo­licz­nej, lecz tak­że ope­ra­cyj­nej, jeśli inne mocar­stwo uprze­dzi ich w tej kosmicz­nej układance.

Jed­no­cze­śnie coraz czę­ściej zwra­ca się uwa­gę na jesz­cze jeden, rza­dziej arty­ku­ło­wa­ny aspekt księ­ży­co­we­go pośpie­chu. Jako obiekt sta­bil­ny gra­wi­ta­cyj­nie Srebr­ny Glob, pozba­wio­ny atmos­fe­ry i zakłó­ceń typo­wych dla orbi­ty oko­ło­ziem­skiej, jest ide­al­nym miej­scem do insta­la­cji sys­te­mów obser­wa­cyj­nych nowej gene­ra­cji. Cho­dzi nie tyl­ko o tele­sko­py astro­no­micz­ne, lecz rów­nież o sen­so­ry moni­to­ru­ją­ce prze­strzeń cis-lunar, czy­li obszar pomię­dzy Zie­mią a Księ­ży­cem, pozo­sta­ją­cy do nie­daw­na nie­mal cał­ko­wi­cie poza sta­łą kon­tro­lą. To wła­śnie tam coraz czę­ściej reje­stro­wa­ne są ano­ma­lie tra­jek­to­rii obiek­tów, nie­ty­po­we manew­ry oraz zja­wi­ska, któ­rych nie spo­sób jed­no­znacz­nie przy­pi­sać zna­nym sate­li­tom czy śmie­ciom kosmicznym.

Nie­któ­rzy ana­li­ty­cy woj­sko­wi suge­ru­ją, że praw­dzi­wą staw­ką Arte­mis może być usta­no­wie­nie trwa­łej obec­no­ści w tej sza­rej stre­fie Kosmo­su, zanim sta­nie się ona are­ną nie­kon­tro­lo­wa­nej aktyw­no­ści innych gra­czy. W tym uję­ciu Księ­życ prze­sta­je być celem samym w sobie, a zaczy­na peł­nić rolę wysu­nię­tej pla­ców­ki obser­wa­cyj­nej i punk­tu domi­na­cji infor­ma­cyj­nej. Kon­tro­la nad nim ozna­cza wcze­śniej­sze wykry­wa­nie zagro­żeń, ale też moż­li­wość testo­wa­nia tech­no­lo­gii, o któ­rych ist­nie­niu opi­nia publicz­na dowia­du­je się zazwy­czaj z dużym opóźnieniem.

Taka per­spek­ty­wa spra­wia, że powrót ludzi na Srebr­ny Glob nabie­ra dodat­ko­we­go zna­cze­nia. Nie jest już wyłącz­nie powro­tem na zna­ny grunt, lecz wej­ściem w nową fazę obec­no­ści czło­wie­ka w Kosmo­sie – fazę, w któ­rej gra­ni­ce mię­dzy eks­plo­ra­cją nauko­wą, bez­pie­czeń­stwem stra­te­gicz­nym i rywa­li­za­cją pro­wa­dzo­ną poza świa­tłem reflek­to­rów zaczy­na­ją się nie­po­ko­ją­co zacierać.

Na tym jed­nak nie koń­czą się pyta­nia czy wąt­pli­wo­ści. Od dzie­się­cio­le­ci Księ­życ pozo­sta­je rów­nież przed­mio­tem zain­te­re­so­wa­nia śro­do­wisk bada­czy zja­wisk nie­zwy­kłych, ufo­lo­gów i zwo­len­ni­ków teo­rii alter­na­tyw­nych. W archi­wach misji Apol­lo doszu­ki­wa­no się ano­ma­lii: nie­ty­po­wych struk­tur, nie­ty­po­wych cie­ni, rze­ko­mych obiek­tów obser­wo­wa­nych na hory­zon­cie. Astro­nau­tów stą­pa­ją­cych po powierzch­ni Księ­ży­ca wie­lo­krot­nie pyta­no o to, co lub kogo tam widzie­li. Po sie­ci krą­żą też róż­ne, czę­sto kon­tro­wer­syj­ne i trud­ne do źró­dło­we­go potwier­dze­nia, cyta­ty przy­pi­sy­wa­ne cho­ciaż­by Aldri­no­wi czy Arm­stron­go­wi, mają­ce świad­czyć o tym, że na Srebr­nym Glo­bie jed­nak dzie­je się coś dziw­ne­go. Poja­wia­ły się rela­cje o moni­to­ro­wa­niu astro­nau­tów, o sygna­łach radio­wych, któ­re mia­ły nigdy nie ujrzeć świa­tła dzien­ne­go. Cho­ciaż żad­na z tych tez nie zosta­ła potwier­dzo­na w spo­sób nauko­wy, fakt ich upo­rczy­wej obec­no­ści w kul­tu­rze popu­lar­nej jest zna­mien­ny, a pyta­nia o to, czy Księ­życ może być sztucz­nym two­rem albo czy w 1969 r. Ame­ry­ka­nie napraw­dę na nim wylą­do­wa­li, nale­żą do naj­czę­ściej zada­wa­nych w tych miej­scach w Inter­ne­cie, gdzie dys­ku­tu­je się o teo­riach spiskowych.

Z dru­giej stro­ny mamy feno­me­ny potwier­dzo­ne w posta­ci obser­wo­wa­nych na powierzch­ni Księ­ży­ca tzw. TLP – przej­ścio­wych zja­wisk księ­ży­co­wych – tajem­ni­czych roz­bły­sków czy świa­teł, widy­wa­nych przez astro­no­mów jesz­cze w cza­sach, gdy niko­mu się nie śni­ło, by odwie­dzić sate­li­tę Zie­mi. For­mal­nie mogą one zostać uzna­ne za UAP, pozo­sta­ją jed­nak zagad­ką, choć oczy­wi­ście ist­nie­je wachlarz wyja­śnień konwencjonalnych.

W tym kon­tek­ście powrót ludzi na Księ­życ rodzi pyta­nie, czy rze­czy­wi­ście wie­my o nim wszyst­ko. Czy jest to jedy­nie mar­twy glob, czy może miej­sce, któ­re, z powo­dów nie­zna­nych opi­nii publicz­nej, od daw­na znaj­du­je się pod szcze­gól­ną obser­wa­cją? Jeden z astro­nau­tów pro­gra­mu Apol­lo, dr Edgar Mit­chell, po powro­cie na Zie­mię poświę­cił się zgłę­bia­niu zaga­dek zwią­za­nych ze zja­wi­ska­mi z pogra­ni­cza, w tym odwie­dzi­na­mi obcych cywi­li­za­cji. Jed­nak mimo zna­jo­mo­ści i moż­li­wo­ści, wie­le drzwi do gabi­ne­tów, gdzie mogły skry­wać się odpo­wie­dzi w tej mate­rii, było dla nie­go zamkniętych.

Zwo­len­ni­cy hipo­tez spi­sko­wych suge­ru­ją, że Arte­mis nie jest tyl­ko pro­gra­mem badaw­czym, lecz pró­bą odzy­ska­nia dostę­pu do obsza­rów, któ­re wcze­śniej uzna­no za pro­ble­ma­tycz­ne lub nie­wy­god­ne. Trud­no oddzie­lić tu fan­ta­zję od fak­tów, ale histo­ria eks­plo­ra­cji Kosmo­su poka­zu­je, że nie wszyst­kie decy­zje podej­mo­wa­ne są wyłącz­nie na pod­sta­wie ofi­cjal­nych rapor­tów. Przy­kła­do­wo, na prze­ło­mie 2021 i 2022 r. chiń­ski łazik Yutu‑2 natknął się na ciem­nej stro­nie Księ­ży­ca na coś, co w mediach nazwa­no chat­ką. Była to zagad­ko­wa kamien­na struk­tu­ra, na tyle inte­re­su­ją­ca, że kon­tro­le­rzy łazi­ka posta­no­wi­li udać się w jej kie­run­ku, pomi­mo że dro­ga do niej była cza­so­chłon­na. Czy mie­li nadzie­ję odkryć coś inne­go niż tyl­ko nie­ty­po­wo ukształ­to­wa­ną ska­łę, któ­rą owa chat­ka final­nie się okazała?

Tutaj kła­nia się jesz­cze jed­na teo­ria spi­sko­wa doty­czą­ca tzw. ucie­ka­ją­cej albo wyprze­dza­ją­cej cywi­li­za­cji. Suge­ru­je ona, iż tech­no­lo­gia pozo­sta­ją­ca w ofi­cjal­nym uży­ciu jest w isto­cie prze­żyt­kiem, pod­czas gdy w taj­nych bazach mocarstw świa­ta prze­cho­wy­wa­ne są maszy­ny wyprze­dza­ją­ce ją o kil­ka gene­ra­cji. Teo­ria ta suge­ru­je, że nie­któ­re kra­je, jak np. USA, mogą pro­wa­dzić nie­jaw­ny pro­gram kosmicz­ny, dys­po­nu­ją sekret­ną flo­tą pojaz­dów orbi­tal­nych, a nawet pota­jem­nie odwie­dza­ją Księ­życ i Mar­sa. Śla­dy tegoż miał odkryć na począt­ku XXI w. słyn­ny szkoc­ki haker Gar­ry McKin­non, któ­ry buszu­jąc po ser­we­rach NASA, Pen­ta­go­nu, a tak­że wie­lu innych ośrod­ków, natknął się na zdję­cie dziw­ne­go obiek­tu na orbi­cie, ale przede wszyst­kim na listę nie-ziem­skich ofi­ce­rów, czy­li ludzi słu­żą­cych na jed­nost­kach już wte­dy będą­cych poza Zie­mią. Inny­mi sło­wy, w świe­tle tej kon­cep­cji Spa­ce For­ce, czy­li siły kosmicz­ne naj­więk­szych kra­jów świa­ta, to tyl­ko przy­kryw­ka dla jakichś bar­dziej zaawan­so­wa­nych i sekret­nych projektów.

Jed­no pozo­sta­je pew­ne: Księ­życ prze­sta­je być jedy­nie sym­bo­lem daw­nych trium­fów. Sta­je się are­ną nowe­go roz­da­nia poli­tycz­ne­go, tech­no­lo­gicz­ne­go oraz cywi­li­za­cyj­ne­go. Nie­za­leż­nie od tego, czy cho­dzi o rywa­li­za­cję z Chi­na­mi, zabez­pie­cze­nie przy­szłych szla­ków mię­dzy­pla­ne­tar­nych, czy też o odpo­wiedź na pyta­nia, któ­rych jesz­cze nie umie­my sfor­mu­ło­wać, powrót Ame­ry­ka­nów na Księ­życ nie jest gestem sen­ty­men­tal­nym. To ruch wyra­cho­wa­ny, obli­czo­ny na dekady.

A być może, jak suge­ru­ją naj­bar­dziej nie­po­kor­ni bada­cze, tak­że na kon­fron­ta­cję z czymś, co od daw­na cze­ka tam na nas w ciszy księ­ży­co­wych równin.

Spro­sto­wa­nie

Nie­ste­ty, w mno­go­ści życzeń od Czy­tel­ni­ków i Przy­ja­ciół, omył­ko­wo autor­stwo gra­fi­ki opu­bli­ko­wa­nej przy życze­niach w NŚ 1/2026 przy­pi­sa­li­śmy zaprzy­jaź­nio­nej malar­ce Doro­cie Krzy­mow­skiej. Autora/autorkę tej pra­cy pro­si­my o kon­takt z redak­tor naczel­ną Anną Ostrzyc­ką (e‑mail: naczelna@​nieznany.​pl).

Prze­pra­sza­my za ten błąd i nietakt.

Redak­cja NŚ